લોકસભા સીટ 850 કરવાનો પ્લાનઃ પરિસીમન શું છે? North Vs South વિવાદ વકર્યો, વિપક્ષ કેમ વિરોધ કરે છે- Explain

ભારતીય લોકશાહી એક મોટા પરિવર્તનના આરે ઉભી છે. કેન્દ્ર સરકાર લોકસભાની વર્તમાન 543 બેઠકોને વધારીને 850 કરવા માટે પરિસીમન (Delimitation)ની પ્રક્રિયા શરૂ કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. સરકાર આ પગલાને વસ્તી પ્રમાણે પ્રતિનિધિત્વ સુનિશ્ચિત કરવા અને બહુપ્રતિક્ષિત મહિલા અનામત લાગુ કરવા માટે આવશ્યક ગણાવી રહી છે. જોકે, વિપક્ષ તેને રાજકીય સંતુલન બદલવાનો પ્રયાસ માની રહ્યું છે.

આ 'પરિસીમન'ના મુદ્દે ઉત્તર અને દક્ષિણ ભારત વચ્ચે શા માટે તંગદિલી સર્જાઈ છે? કોંગ્રેસ સહિત સમગ્ર 'INDIA' ગઠબંધન આની સામે કેમ છે? ચાલો આ જટિલ મુદ્દાને સરળ ભાષામાં સમજીએ: પરિસીમન શું છે, ઉત્તર વિરુદ્ધ દક્ષિણનો વિવાદ શા માટે વકર્યો અને વિપક્ષ આનો શા માટે વિરોધ કરી રહ્યું છે.

પરિસીમનનો અર્થ થાય છે ચૂંટણી વિસ્તારોની સીમાઓ નક્કી કરવી અને જરૂરિયાત મુજબ નવી બેઠકો બનાવવી. એટલે કે, દેશની વધતી વસ્તીના આધારે કયા રાજ્યમાંથી કેટલા સાંસદો ચૂંટાશે અને તેમની બેઠકોની સીમાઓ શું હશે તે નક્કી કરવું. આ પ્રક્રિયા સુનિશ્ચિત કરે છે કે દરેક સંસદસભ્ય લગભગ સરખા પ્રમાણમાં મતદારોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે.

ભારતમાં અત્યાર સુધીમાં પાંચ વખત પરિસીમન કરવામાં આવ્યું છે: 1952, 1963, 1973 અને 2002. જોકે, 2002માં માત્ર મતવિસ્તારોની સીમાઓ બદલવામાં આવી હતી, જ્યારે લોકસભાની કુલ બેઠકો 543 જ રાખવામાં આવી હતી. આ પ્રક્રિયા લોકશાહીમાં સમાન પ્રતિનિધિત્વ જાળવવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

વર્તમાન પરિસ્થિતિ એ છે કે કેટલીક બેઠકો પર 20-30 લાખ મતદારો છે, જ્યારે કેટલાક નાના કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં આ સંખ્યા એક લાખથી પણ ઓછી છે. આ સમસ્યાનું મુખ્ય કારણ એ છે કે આપણે હજુ પણ 1971ની વસ્તીગણતરીના આધારે બેઠકોનું નિર્ધારણ કરી રહ્યા છીએ. પરંતુ, હવે સરકાર 2011ની વસ્તીગણતરીને આધાર બનાવીને બેઠકોનું વિતરણ કરવા માંગે છે.

છેલ્લા 50 વર્ષમાં ઉત્તર ભારતના રાજ્યોમાં વસ્તી ઝડપથી વધી છે, જ્યારે દક્ષિણ ભારતે વસ્તી નિયંત્રણમાં ઉત્તમ કામગીરી બજાવી છે. આથી, નવી વ્યવસ્થામાં ઉત્તર ભારતને 'પુરસ્કાર' અને દક્ષિણ ભારતને 'સજા' મળતી હોવાનું ચિત્ર ઉપસી રહ્યું છે. આ જ મુદ્દો હાલના રાજકીય ગરમાવાનું કેન્દ્ર બન્યો છે.

કેન્દ્ર સરકાર હવે એક મોટો બદલાવ કરવા જઈ રહી છે. પ્રસ્તાવ મુજબ, લોકસભાની કુલ બેઠકો 543 થી વધારીને વધુમાં વધુ 850 કરવામાં આવશે. આમાંથી 815 બેઠકો રાજ્યો માટે અને 35 બેઠકો કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે હશે. આ સાથે, એક તૃત્યાંશ એટલે કે લગભગ 273 બેઠકો મહિલાઓ માટે અનામત રાખવાની પણ યોજના છે.

આ મહિલા અનામત 15 વર્ષ સુધી લાગુ રહેશે અને દરેક ચૂંટણીમાં બેઠકો રોટેશનના આધારે બદલાતી રહેશે. સરકાર 16, 17 અને 18 એપ્રિલે સંસદના વિશેષ સત્રમાં ત્રણ મહત્વપૂર્ણ બિલ લાવવા જઈ રહી છે, જે આ પરિવર્તનોનો પાયો નાખશે.

આ બિલમાં 🔹**સંવિધાન (131મો સુધારો) વિધેયક, 2026** નો સમાવેશ થાય છે: જે દ્વારા લોકસભાની કુલ બેઠકો 850 કરવામાં આવશે, જેમાં રાજ્યો પાસે 815 અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો પાસે 35 બેઠકો રહેશે. બીજું 🔹**પરિસીમન (સુધારો) વિધેયક, 2026** નવી વસ્તીગણતરી (2011)ના આધારે બેઠકોના પુનર્વિતરણ અને 'પરિસીમન આયોગ'ની રચનાનો માર્ગ મોકળો કરશે.

ત્રીજું બિલ 🔹**કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ કાયદો (સુધારો) વિધેયક, 2026** છે, જે દિલ્હી, પુડુચેરી અને જમ્મુ-કાશ્મીર જેવા વિસ્તારોમાં નવા નિયમો લાગુ કરવા માટે લાવવામાં આવી રહ્યું છે. આ બિલ દ્વારા એક નવા પરિસીમન આયોગનું ગઠન થશે, જેની અધ્યક્ષતા સુપ્રીમ કોર્ટના વર્તમાન અથવા પૂર્વ ન્યાયાધીશ કરશે. આ આયોગનો નિર્ણય અંતિમ હશે અને તેને કોઈ પણ અદાલતમાં પડકારી શકાશે નહીં.

ઉત્તર ભારતના રાજ્યો જેમ કે ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને મધ્ય પ્રદેશમાં વસ્તી ખૂબ ઝડપથી વધી છે. જો નવી વસ્તીગણતરીના આધારે બેઠકોમાં વધારો થશે, તો આ રાજ્યોને સૌથી વધુ ફાયદો થશે. અહેવાલો મુજબ, ઉત્તર પ્રદેશમાં વર્તમાન 80 બેઠકો વધીને 140 થઈ શકે છે, જેનાથી એકલા યુપી પાસે દિલ્હીમાં સરકાર નક્કી કરવાની તાકાત આવી શકે છે.

બિહારમાં બેઠકો 40 થી વધીને 73, મહારાષ્ટ્રમાં 48 થી 72 અને રાજસ્થાન અને મધ્ય પ્રદેશમાં અનુક્રમે 25 થી 48 અને 29 થી 51 થવાનો અંદાજ છે. બીજી તરફ, દક્ષિણ ભારતના રાજ્યો જેમ કે તમિલનાડુ (39 થી 51) અને કેરળ (20 થી 23) માં બેઠકોમાં વધારો તો થશે, પરંતુ કુલ ગૃહના પ્રમાણમાં તેમની રાજકીય તાકાત ઓછી થઈ જશે.

આંધ્ર પ્રદેશ અને તેલંગાણા જેવા દક્ષિણના રાજ્યોમાં પણ વસ્તી વૃદ્ધિ ઓછી રહી છે, જેના કારણે તેમની બેઠકોમાં ઓછો વધારો થશે અથવા તેમની ટકાવારી ઘટી જશે. આ જ કારણ છે કે દક્ષિણના રાજ્યો દાવો કરી રહ્યા છે કે તેમને વસ્તી નિયંત્રણમાં ઉત્તમ પ્રદર્શન કરવા બદલ 'સજા' મળી રહી છે, જ્યારે ઉત્તરના રાજ્યોને 'પુરસ્કાર' આપવામાં આવી રહ્યો છે.

આ વિવાદ માત્ર બેઠકોનો નહીં, પરંતુ રાજકીય 'વર્ચસ્વ' નો છે. તમિલનાડુ, કેરળ, આંધ્ર પ્રદેશ, તેલંગાણા અને કર્ણાટક જેવા દક્ષિણ ભારતીય રાજ્યો દલીલ કરી રહ્યા છે કે તેમણે દાયકાઓથી કેન્દ્રના વસ્તી નિયંત્રણ કાર્યક્રમોને સાચા દિલથી અમલમાં મૂક્યા છે. આના પરિણામે, તેમની વસ્તી ઓછી વધી છે.

હવે જો ફક્ત વસ્તીને જ આધાર બનાવવામાં આવે તો, સંસદમાં તેમનો અવાજ નબળો પડી જશે. જ્યારે ઉત્તર ભારતીય રાજ્યો (જેમ કે યુપી, બિહાર, રાજસ્થાન અને એમપી), જ્યાં વસ્તી વિસ્ફોટ થયો છે, તેમને મોટી સંખ્યામાં નવી બેઠકો મળશે. દક્ષિણના રાજ્યો કહે છે કે તેઓ દેશના GDP માં 30% થી વધુ યોગદાન આપે છે, પરંતુ રાજકારણમાં તેમનું કદ ઘટાડવામાં આવી રહ્યું છે.

સરકારના નવા પ્રસ્તાવ મુજબ, ઉત્તર ભારતીય રાજ્યો (ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર) ની લોકસભામાં ભાગીદારી 22.1% થી વધીને 25.1% થઈ જશે. જ્યારે દક્ષિણ ભારતીય રાજ્યોની ભાગીદારી 20.1% થી ઘટીને 18% પર આવી જશે, જે દક્ષિણ માટે ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે.

કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેના નિવાસસ્થાને યોજાયેલી વિપક્ષી નેતાઓની બેઠકમાં સ્પષ્ટ થઈ ગયું હતું કે સમગ્ર 'INDIA' ગઠબંધન આ બિલની વિરુદ્ધમાં મતદાન કરશે. વિપક્ષના આ વિરોધ પાછળ ત્રણ મુખ્ય કારણો છે, જે રાજકીય વર્તુળોમાં ગરમાવો લાવી રહ્યા છે.

પ્રથમ કારણ એ છે કે વિપક્ષ તેને પોતાની દબાવવાની રણનીતિ માને છે. વિપક્ષનો આરોપ છે કે ભાજપ મજબૂત હોય તેવા રાજ્યો (જેમ કે યુપી, એમપી, રાજસ્થાન) માં બેઠકો વધુ વધી રહી છે, જ્યારે જ્યાં વિપક્ષી સરકારો છે (જેમ કે તમિલનાડુ, બંગાળ, કેરળ) ત્યાં બેઠકોની ભાગીદારી ઘટી રહી છે, જે સત્તાધારી પક્ષના પક્ષમાં પલડું નમાવવાનો પ્રયાસ છે.

બીજું કારણ મહિલા અનામતને 'છેતરપિંડી' ગણાવવામાં આવી રહ્યું છે. સરકાર દાવો કરે છે કે 850 બેઠકો એટલા માટે કરવામાં આવી રહી છે જેથી મહિલાઓને 33% અનામત (273 બેઠકો) આપી શકાય. વિપક્ષનું કહેવું છે કે મહિલા અનામત વર્તમાન 543 બેઠકો પર પણ લાગુ કરી શકાય છે, જેના માટે બેઠકોને 850 કરવી અને પરિસીમનનું 'નાટક' કરવું ફક્ત રાજકીય લાભ માટે છે.

ત્રીજું અને સૌથી મહત્વનું કારણ રાજ્યોના અધિકારોનું હનન છે. વિપક્ષ તેને સંઘીય માળખા પર હુમલો માની રહ્યું છે, જ્યાં વધુ વસ્તીવાળા રાજ્યોને વધુ રાજકીય શક્તિ આપીને નાના અથવા વસ્તી નિયંત્રણમાં જાગૃત રાજ્યોને હાંસિયામાં ધકેલવામાં આવી રહ્યા છે. આનાથી રાજ્યોની વિષમ સત્તા વહેંચણી અને અસમાનતા વધશે તેવો ભય વ્યક્ત થઈ રહ્યો છે.

આ બિલ પાસ કરવું સરકાર માટે એક અગ્નિપરીક્ષા સમાન છે, કારણ કે બંધારણીય સુધારા માટે 'વિશેષ બહુમતી' ની જરૂર હોય છે. એટલે કે, ગૃહના કુલ સભ્યોની બહુમતી અને હાજર રહેલા સભ્યોના બે તૃત્યાંશ મતની જરૂર પડશે. વર્તમાનમાં લોકસભામાં 540 સાંસદો છે.

બિલ પાસ કરવા માટે ઓછામાં ઓછા 360 સાંસદોના સમર્થનની જરૂર પડશે. હાલમાં, NDA પાસે 292 સાંસદો છે, જે જાદુઈ આંકડાથી ઘણું દૂર છે. વિપક્ષ 'INDIA' ગઠબંધન પાસે 233 સાંસદો છે. આવી સ્થિતિમાં, સરકારને BJD કે YSRCP જેવા 'તટસ્થ' પક્ષો અને વિપક્ષી છાવણીમાંથી સાંસદોના ટેકા પર આધાર રાખવો પડશે.

પરિસીમન એ બંધારણીય જરૂરિયાત છે, પરંતુ જ્યારે તે 'ઉત્તર વિરુદ્ધ દક્ષિણ'ની લડાઈ બની જાય, ત્યારે તે દેશની અખંડિતતા માટે ચિંતાનો વિષય બને છે. શું માત્ર વસ્તી જ પ્રતિનિધિત્વનું એકમાત્ર માપદંડ હોવું જોઈએ? શું તે રાજ્યોને સજા મળવી જોઈએ જેમણે દેશના વિકાસ અને વસ્તી નિયંત્રણમાં શ્રેષ્ઠ યોગદાન આપ્યું છે?

આ એવા પ્રશ્નો છે જેના જવાબ સરકારે સંસદના પટલ પર આપવા પડશે. હાલમાં, બિહારથી લઈને દક્ષિણ સુધીની જનતાની નજર 16 એપ્રિલ પર ટકેલી છે, જ્યારે ભારતીય લોકશાહીના ભવિષ્યની નવી રાજકીય ગાથા લખવામાં આવશે અને દેશમાં એક મોટો રાજકીય બદલાવનો પાયો નખાશે.

English summary

This article explains India's proposed delimitation reforms, the move from 543 to 850 seats, the 273 seats reserved for women, and the debate over regional power shifts between northern and southern states, including opposition concerns and constitutional implications.