હિન્દુ મહિલાની યાદમાં બનાવાઇ મસ્જિદ, પડ્યું એવુ નામ કે લોકો બોલવાથી અચકાય છે

જ્યારે તમે દિલ્હીના ચાવરી બજાર મેટ્રો સ્ટેશનની બહાર આવો છો, જો તમે કોઈને પૂછશો કે મુબારક બેગમની મસ્જિદ ક્યાં છે, તો તે તમને તરત જ દિશા કહેશે. હૌજ કાઝી વિસ્તારમાં આવેલી આ મસ્જિદ ખૂબ પ્રખ્યાત છે પરંતુ તેનો ઈતિહાસ ઘણો જૂનો છે.

આ 200 વર્ષ જૂની મસ્જિદ મુબારક બેગમના નામ પર બનાવવામાં આવી છે, જે એક પ્રખ્યાત ડાન્સર અને સેક્સ વર્કર તરીકે કામ કરતી હતી. આવી મહિલાના નામે મસ્જિદ કેવી રીતે બની તે સાંભળીને તમને આશ્ચર્ય થશે તેમાં કોઈ શંકા નથી! પરંતુ એ જાણીને વધુ આશ્ચર્ય થશે કે મુબારક બેગમ (મુબારક બેગમ મસ્જિદ દિલ્હી) વાસ્તવમાં એક હિન્દુ મહિલા હતી.

બીબીસીના રિપોર્ટ અનુસાર આ મસ્જિદ 19મી સદીમાં બનાવવામાં આવી હતી. લોકો કહે છે કે તેના નિર્માણનું વર્ષ 1823 છે. પરંતુ લોકોમાં શંકા છે કે મસ્જિદ કોણે બનાવી છે. ઘણા લોકો માને છે કે મુબારક બેગમના પતિએ તેને બનાવડાવ્યું હતું, જ્યારે ઘણા લોકોનું કહેવું છે કે તેણે જાતે જ તેને બનાવ્યું હતું.

મુબારક બેગમ હિન્દુ હતી. કેટલાક અહેવાલોમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે તેનું સાચું નામ ચંપા હતું, જો કે, આ દાવાની પુષ્ટિ થઈ શકતી નથી. બ્રાહ્મણ હોવા ઉપરાંત તે મરાઠી પણ હતી. તે પુણેમાં રહેતી હતી પરંતુ દિલ્હી આવી હતી.

એવું માનવામાં આવે છે કે મુબારક બેગમ દિલ્હીમાં એક મોટું નામ બની ગઈ હતી. તેમની જગ્યાએ દિલ્હીના પ્રભાવશાળી લોકો આવતા હતા. આજના જમાનામાં સેક્સ વર્કર્સને નીચું જોવામાં આવે છે, પરંતુ તે જમાનામાં સેક્સ વર્કર્સ સંગીતના જાણકાર, વાર્તાલાપવાદી અને સમૃદ્ધ હતા.

આ કારણોસર રાજાઓ અને સમ્રાટો તેમના બાળકોને કેવી રીતે વાત કરવી તે શીખવા માટે તેમના સ્થાને મોકલતા હતા. એવું માનવામાં આવે છે કે મુબારક બેગમે પાછળથી ઇસ્લામ સ્વીકાર્યો અને તેનું નામ બીબી મેહરતુન મુબારક-ઉન-નિસા-બેગમ હતું.

મુબારક બેગમના અગાઉ દિલ્હીમાં તૈનાત બ્રિટિશ રેસિડેન્ટ જનરલ ડેવિડ ઓક્ટરલોની સાથે લગ્ન થયા હતા. તેમણે પૂરા દિલથી ભારતીય પરંપરાઓને અપનાવી હતી, તેથી જ લોકો તેમને 'વ્હાઈટ મોગલ' તરીકે ઓળખતા હતા. તેને મુઘલોની રીત ગમતી હતી.

મસ્જિદો ફક્ત રાજાઓ અને રાણીઓ અથવા તેમના પરિવારની સ્ત્રીઓ દ્વારા જ બનાવી શકાતી હતી. આ કારણે, જ્યારે આ મસ્જિદ બનાવવામાં આવી હતી, ત્યારે તેની સાથે એક વાંધાજનક નામ જોડવામાં આવ્યું હતું જે તેને ઓળખ આપતું હતું. જો કે તેનું અસલી નામ મુબારક બેગમ મસ્જિદ છે.

લેખક ઝિયા ઉસ સલામે તેમના પુસ્તક વુમન ઇન મસ્જિદમાં પણ આ મસ્જિદનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. બીબીસી મરાઠી સાથે વાત કરતી વખતે ઝિયા ઉસ સલામે મુબારક બેગમ વિશે કહ્યું હતું કે તે ડાન્સર અને સેક્સ વર્કર છે, પરંતુ તે સમાજના ઉચ્ચ વર્ગમાં પોતાનું સ્થાન બનાવવા માંગતી હતી. આ કારણોસર તેણે બ્રિટિશ જનરલ સાથે લગ્ન કર્યા. ડેવિડના મૃત્યુ પછી તેના લગ્ન મુસ્લિમ સાથે થયા હતા.

તેણે બીબીસીને કહ્યું: "મસ્જિદનું નિર્માણ સમાજના ઉચ્ચ વર્ગમાં સ્વીકૃતિ મેળવવાના પ્રયાસનો એક ભાગ હતો. એક વર્ગનું માનવું છે કે આ મસ્જિદ મુબારક બેગમે બનાવી હતી. અન્ય વર્ગો માને છે કે જનરલ ડેવિડે આ મસ્જિદ બનાવી હતી અને તેનું નામ મુબારક બેગમના નામ પર રાખ્યું હતું.

વાસ્તવિકતા એ છે કે મસ્જિદ મુબારક બેગમે બનાવી હતી. ડેવિડે તેના માટે ચૂકવણી કરી હતી. તમને જણાવી દઈએ કે આ મસ્જિદના ગેટ પર મુબારક બેગમનું નામ લખેલું છે. તે બે માળનું છે. પહેલા માળે એક મસ્જિદ છે જ્યાં નમાઝ માટે એક હોલ અને ત્રણ ગુંબજ છે.

વર્ષ 2020માં જુલાઈ મહિનામાં ભારે વરસાદ થયો હતો, જેના કારણે આ ત્રણમાંથી એક ગુંબજ ધરાશાયી થયો હતો. આજે પણ લોકો આ મસ્જિદને એ જ વાંધાજનક નામથી બોલાવે છે જે 19મી સદીમાં લોકો તેને બોલાવતા હતા કારણ કે લોકો આ વાતથી ચિડાઈ પણ ગયા હતા કે આવી મહિલા સમાજમાં આટલો ઊંચો દરજ્જો કેવી રીતે મેળવી શકે છે.

એવું માનવામાં આવે છે કે દિલ્હીનો છેલ્લો સૌથી મોટો મુશાયરા મુબારક બેગમની મસ્જિદમાં યોજાયો હતો જેમાં ઘણા મહાન કવિઓએ ભાગ લીધો હતો. તેમાં મિર્ઝા ગાલિબ પણ સામેલ હતા.

English summary

A mosque built in the memory of a Hindu woman, got a name that people hesitate to speak