આ કારણે થયો હતો સિંધુખીણની સભ્યાતાનો અંત, માણસ કરી રહ્યો છે ભૂલનું પરિવર્તન

Indus Valley Civilization, Climate change: આજે સમગ્ર વિશ્વ આબોહવા પરિવર્તનના સંભવિત જોખમો વિશે ચર્ચા કરી રહ્યું છે, પરંતુ તેનો સામનો કરવા માટે પૂરતા પગલાં કોઈ લઈ રહ્યું નથી. આ વચ્ચે એક સંશોધને આબોહવા પરિવર્તન અંગેની ચિંતામાં વધારો કર્યો છે.

આ નવો સંશોધન અહેવાલ કહે છે કે, જળવાયુ પરિવર્તનના કારણે જ સિંધુ ખીણ જેવી મહાન સંસ્કૃતિનો નાશ થયો હતો. સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના પતન અંગેના અન્ય એક સંશોધનમાં આ મહત્વપૂર્ણ માહિતી સામે આવી છે.

ભારતીય ઉષ્ણકટિબંધીય હવામાન વિજ્ઞાન સંસ્થાનના સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું છે કે, 4,000 વર્ષ કરતાં વધુ પહેલાં સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિનો પતન આબોહવા પરિવર્તનના કારણે થયું હતું. આજે પણ આબોહવાનાં પરિબળોને કારણે ચોમાસુ પ્રભાવિત થઈ રહ્યું છે.

ક્વાટરનરી ઈન્ટરનેશનલમાં પ્રકાશિત થયેલો આ સંશોધન અહેવાલ દક્ષિણ ભારતમાં ગુપ્તેશ્વર અને કુડ્ડાપાહ ગુફાઓમાં મળી આવેલી પ્રાચીન ગુફા રચનાઓ (સ્પીલોથેમ્સ) ના પુરાવા રજૂ કરે છે.

આ ગુફાઓમાંથી મળેલા પુરાવા સૂચવે છે કે, લાંબા સમય સુધી દુષ્કાળની શ્રેણીએ સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિમાં ચોમાસાની પ્રણાલીને નબળી પાડી હતી, જેના કારણે દુષ્કાળની સ્થિતિ સર્જાઈ હતી.

સંશોધન ટીમે દ્વીપકલ્પીય ભારતમાં ગુફાની તપાસ કરી હતી. જેમાં 7,000 વર્ષનો ક્લાઈમેટ રેકોર્ડ જાહેર થયો હતો. આ પ્રદેશમાં ભૂતકાળના હવામાન ફેરફારો વિશે વિગતવાર માહિતી પ્રદાન કરે છે.

તેમના તારણો દર્શાવે છે કે, લગભગ 4,200 વર્ષ પહેલાં, સૌર કિરણોત્સર્ગમાં ઘટાડો, અલ નીનોની ઘટનાઓમાં વધારો, ઇન્ટરટ્રોપિકલ કન્વર્જન્સ ઝોનનું દક્ષિણ તરફ સ્થળાંતર અને હિન્દ મહાસાગર દ્વિધ્રુવનો નકારાત્મક તબક્કો ચોમાસાની પેટર્નને નબળી બનાવવા માટે સંયુક્ત હતા.

ચોમાસું નબળું પડવાને કારણે કદાચ સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિનો પતન થયો, જેમાં હડપ્પા અને મોહેં જો દડો જેવા મુખ્ય શહેરી કેન્દ્રો તેમજ ધોળાવીરા, લોથલ અને રાખીગઢી જેવી વસાહતોનો સમાવેશ થાય છે.

આઈઆઈટીએમના મુખ્ય સંશોધક નવીન ગાંધીએ જણાવ્યું હતું કે, આજે આપણે ચોમાસાને પ્રભાવિત કરતી આબોહવાની પેટર્ન હજારો વર્ષ પહેલા પણ હાજર હતી, જે સમગ્ર સંસ્કૃતિના ભાવિને આકાર આપતી હતી.

ઘણી વખત રેન બેલ્ટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, ITCZ​ ભારતીય ઉપખંડમાં વરસાદને નિયંત્રિત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

લગભગ 4,200 વર્ષ પહેલાં ITCZ​ દક્ષિણ તરફ સ્થળાંતર થયું, જેના કારણે સિંધુ પ્રદેશમાં અપૂરતો વરસાદ થયો. વધુમાં, IOD ની નકારાત્મક અસર, એક આબોહવાની પેટર્ન જે હિંદ મહાસાગરમાં દરિયાની સપાટીના તાપમાનને અસર કરે છે, તે પૂર્વીય હિંદ મહાસાગરને ઠંડુ કરે છે, જે ઉપખંડમાં ભેજનું પરિભ્રમણ ઘટાડે છે.

આ સમયગાળામાં સૌર કિરણોત્સર્ગમાં ઘટાડો અને અલ નીનોની ઘટનાઓમાં વધારો જોવા મળ્યો, જે દુષ્કાળની સ્થિતિને વધારે છે, જેણે સિંધુ ખીણને લાંબા સમયથી પીડિત કરી હતી.

આ અભ્યાસ દર્શાવે છે કે, કેવી રીતે પ્રાચીન આબોહવા પ્રણાલીઓએ માનવ વસાહતો અને સંસ્કૃતિને નોંધપાત્ર રીતે પ્રભાવિત કરી હતી. આ સંશોધન માત્ર સિંધુ ખીણ સામેના પર્યાવરણીય પડકારો અંગેની આપણી સમજને વધુ ગહન કરતું નથી, પરંતુ માનવ સમાજો પર આબોહવાની પરિવર્તનશીલતાની કાયમી અસર પર પણ ભાર મૂકે છે.

English summary

Climate change led to the end of the Indus Valley Civilization, man is repeating mistakes