સોમનાથ મંદિરની હજાર વર્ષની યાત્રા પર પીએમ મોદીએ લેખ લખ્યો, મંદિરને ભારતની અવિરત ચેતનાનું પ્રતીક ગણાવ્યું

By Desk

Updated: Monday, January 5, 2026, 23:00 [IST]

નવી દિલ્હી : વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ આજે ઈ.સ. 1026માં સોમનાથ પર થયેલા પ્રથમ આક્રમણના 1,000 વર્ષ પૂર્ણ થવાના ઐતિહાસિક અવસર પર એક વિશેષ લેખ શેર કર્યો છે.

તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સદીઓ સુધી વારંવાર થયેલા હુમલાઓ છતાં સોમનાથ ભારતની અવિરત ભાવના અને સહનશક્તિના પ્રતીક તરીકે આજે પણ અડગ ઊભું છે. તેમણે નોંધ્યું કે સોમનાથની ગાથા માત્ર એક મંદિર વિશે નથી, પરંતુ ભારત માતાના એ અગણિત સંતાનોના અતૂટ સાહસ વિશે છે જેમણે રાષ્ટ્રની સંસ્કૃતિ અને સભ્યતાનું રક્ષણ કર્યું.

વડાપ્રધાનનો સંપુર્ણ લેખ

'સોમનાથ'... આ શબ્દ સાંભળતા જ આપણા હૃદય અને મનમાં ગૌરવની લાગણી જન્મે છે. તે ભારતની આત્માની શાશ્વત ઘોષણા છે. આ ભવ્ય મંદિર ભારતના પશ્ચિમ કિનારે ગુજરાતમાં પ્રભાસ પાટણ નામના સ્થળે આવેલું છે. 'દ્વાદશ જ્યોતિર્લિંગ સ્તોત્રમ' ભારતના 12 જ્યોતિર્લિંગોનો ઉલ્લેખ કરે છે, જેની શરૂઆત જ "सौराष्ट्रे सोमनाथं च.." થી થાય છે, જે સોમનાથના પ્રથમ જ્યોતિર્લિંગ તરીકેના સાંસ્કૃતિક અને આધ્યાત્મિક મહત્વને દર્શાવે છે.

શાસ્ત્રોમાં એમ પણ કહેવાયું છે: सोमलिङ्गं नरो दृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते। लભતે ફલં મનોવાજ્ઞિતં મૃતઃ સ્વર્ગં સમાશ્રયેત્॥ અર્થાત્: સોમનાથ શિવલિંગના માત્ર દર્શન કરવાથી મનુષ્ય પાપોમાંથી મુક્ત થાય છે, તેની મનોકામનાઓ પૂર્ણ થાય છે અને મૃત્યુ પછી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરે છે.

દુર્ભાગ્યવશ, જે સોમનાથ લાખો લોકોની શ્રદ્ધા અને પ્રાર્થનાનું કેન્દ્ર હતું, તેના પર વિદેશી આક્રમણકારો દ્વારા હુમલા કરવામાં આવ્યા, જેમનો એજન્ડા ભક્તિ નહીં પણ ધ્વંસ હતો.
વર્ષ 2026 સોમનાથ મંદિર માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. આ મહાન તીર્થસ્થાન પર થયેલા પ્રથમ આક્રમણને 1,000 વર્ષ પૂર્ણ થઈ રહ્યા છે. જાન્યુઆરી 1026માં મહમૂદ ગઝનવીએ એક હિંસક અને બર્બર આક્રમણ દ્વારા આસ્થા અને સભ્યતાના આ મહાન પ્રતીકને નષ્ટ કરવાના હેતુથી આ મંદિર પર હુમલો કર્યો હતો.

છતાં, એક હજાર વર્ષ પછી પણ, સોમનાથને તેની ભવ્યતામાં પુનઃસ્થાપિત કરવાના અસંખ્ય પ્રયાસોને કારણે આજે આ મંદિર પહેલા જેવું જ તેજસ્વી ઊભું છે. આવું જ એક સીમાચિહ્ન 2026 માં 75 વર્ષ પૂર્ણ કરી રહ્યું છે. 11 મે 1951 ના રોજ ભારતના તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદની ઉપસ્થિતિમાં પુનઃનિર્મિત મંદિરના દ્વાર ભક્તો માટે ખોલવામાં આવ્યા હતા.

એક હજાર વર્ષ પહેલાં 1026માં સોમનાથ પર થયેલું પ્રથમ આક્રમણ, નગરના લોકો પર ગુજારવામાં આવેલી ક્રૂરતા અને મંદિરને પહોંચાડેલા વિનાશનું વિવિધ ઐતિહાસિક વૃત્તાંતોમાં વિગતવાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. જ્યારે તમે તેને વાંચો છો, ત્યારે હૃદય કંપી ઉઠે છે. તેની દરેક પંક્તિમાં દુઃખ, ક્રૂરતા અને એવી વેદનાનો ભાર છે જે સમય સાથે ભૂંસાતી નથી.

जय सोमनाथ!

वर्ष 2026 में आस्था की हमारी तीर्थस्थली सोमनाथ ज्योतिर्लिंग पर हुए पहले आक्रमण के 1000 वर्ष पूरे हो रहे हैं। बार-बार हुए हमलों के बावजूद हमारा सोमनाथ मंदिर आज भी अडिग खड़ा है! सोमनाथ दरअसल भारत माता की उन करोड़ों वीर संतानों के स्वाभिमान और अदम्य साहस की गाथा है,…
— Narendra Modi (@narendramodi) January 5, 2026

કલ્પના કરો કે તેની ભારત અને લોકોના મનોબળ પર શું અસર થઈ હશે. છેવટે, સોમનાથનું ઘણું આધ્યાત્મિક મહત્વ હતું. તે દરિયાકાંઠા પર હોવાથી આર્થિક રીતે સમૃદ્ધ સમાજને શક્તિ આપતું હતું, જેના દરિયાઈ વેપારીઓ તેની ભવ્યતાની વાતો દૂર-દૂર સુધી લઈ જતા હતા.
છતાં, મને એ કહેતા ગર્વ થાય છે કે પ્રથમ આક્રમણના એક હજાર વર્ષ પછી પણ સોમનાથની વાર્તા વિનાશથી નહીં, પરંતુ ભારત માતાના કરોડો સંતાનોના અતૂટ સાહસથી ઓળખાય છે.
1026માં શરૂ થયેલી મધ્યકાલીન બર્બરતાએ અન્ય લોકોને પણ સોમનાથ પર વારંવાર હુમલા કરવા માટે 'પ્રેરિત' કર્યા. તે આપણા લોકો અને સંસ્કૃતિને ગુલામ બનાવવાનો પ્રયાસ હતો. પરંતુ, જ્યારે પણ મંદિર પર હુમલો થયો, ત્યારે આપણી પાસે એવા મહાન પુરૂષો અને સ્ત્રીઓ હતા જેઓ તેના રક્ષણ માટે ઉભા થયા અને સર્વોચ્ચ બલિદાન પણ આપ્યું. અને દરેક વખતે, પેઢી દર પેઢી, આપણી મહાન સભ્યતાના લોકોએ બેઠા થઈને મંદિરનું પુનઃનિર્માણ અને કાયાકલ્પ કર્યો. અહિલ્યાબાઈ હોલકર જેવા મહાનુભાવો દ્વારા જે ભૂમિનું સિંચન થયું છે તે જ ભૂમિ પર ઉછરવાનું આપણને સૌભાગ્ય મળ્યું છે, જેમણે સોમનાથમાં ભક્તો પૂજા કરી શકે તે માટે ઉમદા પ્રયાસ કર્યો હતો.

1890ના દાયકામાં સ્વામી વિવેકાનંદે સોમનાથની મુલાકાત લીધી હતી અને તે અનુભવે તેમને હચમચાવી દીધા હતા. તેમણે 1897માં ચેન્નાઈમાં એક વ્યાખ્યાન દરમિયાન પોતાની લાગણીઓ વ્યક્ત કરતા કહ્યું હતું કે, "દક્ષિણ ભારતના આ જૂના મંદિરો અને ગુજરાતના સોમનાથ જેવા મંદિરો તમને ડહાપણના ગ્રંથો શીખવશે, જે કોઈપણ પુસ્તકો કરતાં જાતિના ઇતિહાસમાં ઊંડી સમજ આપશે. જુઓ કેવી રીતે આ મંદિરો સેંકડો હુમલાઓ અને પુનર્જન્મોના નિશાન ધરાવે છે, જે સતત નાશ પામતા રહ્યા અને ખંડેરોમાંથી સતત ઉભરી આવ્યા, હંમેશાની જેમ નવજીવન અને મજબૂત! તે રાષ્ટ્રીય મન છે, તે રાષ્ટ્રીય જીવન-પ્રવાહ છે. તેને અનુસરો અને તે ગૌરવ તરફ દોરી જશે. તેને છોડી દો અને તમે મૃત્યુ પામશો."

આઝાદી પછી સોમનાથ મંદિરના પુનઃનિર્માણની પવિત્ર જવાબદારી સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના સમર્થ હાથોમાં આવી. 1947 માં દિવાળીના સમયે એક મુલાકાતે તેમને એટલા પ્રભાવિત કર્યા કે તેમણે જાહેરાત કરી કે ત્યાં મંદિરનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવશે. અંતે, 11 મે 1951 ના રોજ સોમનાથમાં ભવ્ય મંદિરના દ્વાર ભક્તો માટે ખુલ્યા અને ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ ત્યાં હાજર હતા. મહાન સરદાર સાહેબ આ ઐતિહાસિક દિવસ જોવા માટે જીવિત નહોતા, પરંતુ તેમના સ્વપ્નની પૂર્તિ રાષ્ટ્રની સામે અડગ ઉભી હતી. તત્કાલીન વડાપ્રધાન પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ આ વિકાસથી બહુ ઉત્સાહિત નહોતા. તેઓ ઈચ્છતા ન હતા કે માનનીય રાષ્ટ્રપતિ અને મંત્રીઓ આ વિશેષ કાર્યક્રમ સાથે જોડાય. તેમણે કહ્યું હતું કે આ ઘટનાથી ભારતની ખરાબ છાપ પડી છે. પરંતુ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ અડગ રહ્યા અને બાકીનો ઈતિહાસ છે. કે.એમ. મુનશીના પ્રયાસોને યાદ કર્યા વગર સોમનાથનો કોઈ ઉલ્લેખ અધૂરો છે, જેમણે સરદાર પટેલને ખૂબ જ અસરકારક રીતે સાથ આપ્યો હતો. સોમનાથ પરના તેમના કાર્યો, જેમાં તેમનું પુસ્તક 'સોમનાથ: ધ શ્રાઈન ઈટર્નલ' (Somanatha: The Shrine Eternal) સામેલ છે, તે અત્યંત માહિતીપ્રદ અને શૈક્ષણિક છે.

ખરેખર, મુનશીજીના પુસ્તકનું શીર્ષક સૂચવે છે તેમ, આપણે એવી સભ્યતા છીએ જે આત્મા અને વિચારોની શાશ્વતતા વિશે દ્રઢ વિશ્વાસ ધરાવે છે. અમે દ્રઢપણે માનીએ છીએ કે જે શાશ્વત છે તે અવિનાશી છે, જે ગીતાના પ્રખ્યાત શ્લોક "નૈનં છિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ..." માં દર્શાવેલ છે. આપણી સભ્યતાની અદમ્ય ભાવનાનું સોમનાથથી ચઢિયાતું બીજું કોઈ ઉદાહરણ હોઈ શકે નહીં, જે તમામ અવરોધો અને સંઘર્ષો પર વિજય મેળવીને ભવ્ય રીતે ઊભું છે.

આ જ ભાવના આજે આપણા રાષ્ટ્રમાં જોવા મળે છે, જે સદીઓના આક્રમણ અને સંસ્થાનવાદી લૂંટને પાછળ છોડીને વૈશ્વિક વિકાસના સૌથી તેજસ્વી સ્થળોમાંનું એક છે. તે આપણી મૂલ્ય પ્રણાલી અને આપણા લોકોનો સંકલ્પ છે જેણે ભારતને આજે વૈશ્વિક ધ્યાનનું કેન્દ્ર બનાવ્યું છે. વિશ્વ ભારતને આશા અને આશાવાદ સાથે જોઈ રહ્યું છે. તેઓ આપણા નવીન યુવાનોમાં રોકાણ કરવા માંગે છે. આપણી કલા, સંસ્કૃતિ, સંગીત અને અનેક તહેવારો વૈશ્વિક સ્તરે જઈ રહ્યા છે. યોગ અને આયુર્વેદ વિશ્વભરમાં અસર કરી રહ્યા છે. વિશ્વના સૌથી જટિલ પડકારોના ઉકેલો ભારતમાંથી આવી રહ્યા છે.

અનાદિ કાળથી સોમનાથ વિવિધ ક્ષેત્રના લોકોને એકસાથે લાવ્યું છે. સદીઓ પહેલા, આદરણીય જૈન સાધુ કલિકાલ સર્વજ્ઞ હેમચંદ્રાચાર્ય સોમનાથ આવ્યા હતા. એવું કહેવાય છે કે ત્યાં પ્રાર્થના કર્યા પછી તેમણે એક શ્લોક વાંચ્યો હતો, "ભવબીજાંકુરજનના રાગાદ્યાઃ ક્ષયમુપગતા યસ્ય।" જેનો અર્થ થાય છે - 'તે પરમાત્માને વંદન જેમાં સાંસારિક જન્મના બીજ નાશ પામ્યા છે, જેમાં રાગ અને તમામ ક્લેશ શમી ગયા છે.' આજે પણ સોમનાથ મન અને આત્મામાં કંઈક ગહન જગાડવાની સમાન ક્ષમતા ધરાવે છે.

1026 માં થયેલા પ્રથમ આક્રમણના એક હજાર વર્ષ પછી પણ સોમનાથનો દરિયો આજે પણ તેટલી જ તીવ્રતા સાથે ગર્જના કરે છે જેવી તે સમયે હતી. સોમનાથના કિનારાને પખાલતી લહેરો એક વાર્તા કહે છે. ગમે તે થાય, આ લહેરોની જેમ તે વારંવાર ઉભું થતું રહ્યું છે.

सोमनाथ मंदिर की गाथा विध्वंस की कहानी नहीं है। ये पिछले 1000 साल से चली आ रही भारत माता के करोड़ों संतानों के स्वाभिमान की गाथा है। यह असत्य के सामने कभी न झुकने वाले भारत के स्वमान की अमर गाथा है।

माननीय प्रधानमंत्री श्री @narendramodi जी के प्रेरणा से इस 8 जनवरी से 11 जनवरी… pic.twitter.com/NVXpTbD7q8
— Bhupendra Patel (@Bhupendrapbjp) January 5, 2026

ભૂતકાળના આક્રમણખોરો હવે પવનમાં ધૂળ બની ગયા છે, તેમના નામ વિનાશના પર્યાય છે. તેઓ ઈતિહાસના પાનાઓમાં માત્ર એક ફૂટનોટ બનીને રહી ગયા છે, જ્યારે સોમનાથ ક્ષિતિજથી પણ આગળ પ્રભા ફેલાવતા તેજસ્વી રીતે ઊભું છે, જે આપણને તે શાશ્વત ચેતનાની યાદ અપાવે છે જે 1026 ના હુમલાથી પણ ઓછી થઈ નથી. સોમનાથ આશાનું એક ગીત છે જે આપણને કહે છે કે નફરત અને કટ્ટરતા પાસે ક્ષણિક વિનાશ કરવાની શક્તિ હોઈ શકે છે, પરંતુ ભલાઈની શક્તિમાં શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસ પાસે અનંતકાળ સુધી સર્જન કરવાની શક્તિ છે.

જો સોમનાથ મંદિર, જેના પર એક હજાર વર્ષ પહેલા હુમલો થયો હતો અને ત્યારબાદ સતત હુમલાઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, તે ફરીથી અને ફરીથી ઉભરી શકે છે, તો આપણે ચોક્કસપણે આપણા મહાન રાષ્ટ્રને આક્રમણ પહેલાના હજાર વર્ષ પહેલાના ગૌરવમાં પુનઃસ્થાપિત કરી શકીએ છીએ. શ્રી સોમનાથ મહાદેવના આશીર્વાદ સાથે, આપણે 'વિકસિત ભારત' બનાવવાના નૂતન સંકલ્પ સાથે આગળ વધીએ છીએ, જ્યાં સાંસ્કૃતિક ડહાપણ આપણને સમગ્ર વિશ્વના કલ્યાણ માટે કામ કરવા માર્ગદર્શન આપે છે.