હંમેશા ખાસ રહી છે અમેઠી લોકસભા બેઠક, એકવાર તો બે ગાંધી હતા આમનેસામને

Amethi Lok Sabha seat: દિલ્હીથી લગભગ 685 કિલોમીટર દૂર આવેલા ઉત્તર પ્રદેશના અમેઠી શહેરને કોઈ ઓળખની જરૂર નથી. કારણ કે, અમેઠી બેઠકના 57 વર્ષના ઈતિહાસમાં અહીં મોટાભાગે કોંગ્રેસનું વર્ચસ્વ રહ્યું છે. તેમાં પણ આ સંસદીય બેઠક ગાંધી પરિવાર માટે રાજકીય કાર્યસ્થળ રહી છે.

સંજય ગાંધી, રાજીવ ગાંધી, સોનિયા ગાંધી અને રાહુલ ગાંધી અહીંથી એકથી વધુ વખત સંસદમાં ચૂંટાઈ ચૂક્યા છે, પરંતુ હવે અહીંના રાજકીય સમિકરણ બદલાઈ ગયું છે. હાલમાં અમેઠીના સાંસદ ભાજપના મહિલા નેતા અને કેન્દ્રીય મંત્રી સ્મૃતિ ઝુબિન ઈરાની છે.

ભાજપે ફરી એકવાર 2024ની લોકસભા ચૂંટણી માટે અમેઠીથી સ્મૃતિ ઈરાની પર દાવ લગાવ્યો છે. જ્યારે કોંગ્રેસે અમેઠી લોકસભા સીટ માટે પોતાના ઉમેદવારનું નામ જાહેર કર્યું નથી. વાસ્તવમાં આ સીટ ભારતીય ગઠબંધનમાં કોંગ્રેસના ખાતામાં ગઈ છે. તેમજ BSP એ હજુ સુધી પોતાનો ઉમેદવાર ઉતાર્યો નથી.

અમેઠી લોકસભાનો રાજકીય ઈતિહાસ - ઉત્તર પ્રદેશની 80 લોકસભા બેઠકોમાંથી અમેઠી બેઠક નેહરુ-ગાંધી પરિવારનો ગઢ માનવામાં આવે છે. આ લોકસભા બેઠકનો રાજકીય ઈતિહાસ પણ ઘણો રસપ્રદ રહ્યો છે.

અમેઠી લોકસભા સીટ વર્ષ 1967માં અસ્તિત્વમાં આવી હતી. ત્યારથી, 16 લોકસભા ચૂંટણીઓ (2 પેટાચૂંટણીઓ સહિત) યોજાઈ છે. જેમાં કોંગ્રેસે 13 વખત ઝંડો ફરકાવ્યો છે, જ્યારે જનતા પાર્ટીએ એક વખત અને ભાજપે બે વખત આ સીટ જીતી છે.

અમેઠી લોકસભા સીટ હેઠળ કુલ પાંચ વિધાનસભા સીટ આવે છે. આ વિધાનસભા બેઠકોના નામ તિલોઈ, જગદીશપુર, ગૌરીગંજ, સલોન અને અમેઠી છે. 2022ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ભાજપે 3 અને સમાજવાદી પાર્ટીએ 2 બેઠકો જીતી હતી, પરંતુ બાદમાં ગૌરીગંજના સપા ધારાસભ્ય રાકેશ પ્રતાપ સિંહ ભાજપમાં જોડાયા હતા.

બાકીની ચાર બેઠકો પર ભાજપના મયંકેશ્વર શરણ​સિંહ તિલોઈથી, ભાજપના અશોક કુમાર સેલોનથી, ભાજપના સુરેશ કુમાર જગદીશપુરથી અને સમાજવાદી પાર્ટીના મહારાજ પ્રજાપતિ અમેઠીથી ધારાસભ્ય છે.

વર્ષ 1967માં બનેલી અમેઠી લોકસભા બેઠક પરથી કોંગ્રેસના વિદ્યાધર વાજપેયી પહેલીવાર સાંસદ બન્યા હતા. જે બાદ તેમણે ભારતીય જનસંઘના ગોકુલ પ્રસાદ પાઠકને 3,665 મતોના માર્જિનથી હરાવ્યા હતા. આ પછી 1971ની ચૂંટણીમાં વિદ્યાધર વાજપેયીએ ફરીથી ગોકુલ પ્રસાદને 74,977 મતોના માર્જિનથી હરાવ્યા હતા.

અમેઠીમાં સત્તા માટે રાજીવ અને મેનકા ગાંધી આમનેસામને - સંજય ગાંધીના નિધન બાદ 1981માં અમેઠી બેઠક પર પેટાચૂંટણી યોજાઈ હતી. આ ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસે ઈન્દિરા ગાંધીના મોટા પુત્ર રાજીવ ગાંધીને રાજકારણમાં ઉતાર્યા અને તેઓ 1981માં પહેલીવાર અમેઠીથી સાંસદ બન્યા હતા, પરંતુ ગાંધી પરિવાર વચ્ચેની રાજનીતિનો ખરો ખેલ 1984ની લોકસભા ચૂંટણીમાં અમેઠીથી જોવા મળ્યો હતો.

સંજય ગાંધીના નિધન બાદ મેનકા ગાંધી તેમના પતિના વારસાને આગળ વધારવા અમેઠી લોકસભા સીટ પરથી ચૂંટણી લડવા માંગતા હતા, પરંતુ ઈન્દિરા ગાંધીની હત્યા અને મેનકાના ગાંધી પરિવાર સાથે ચાલી રહેલા અણબનાવને કારણે દેશની રાજકીય પરિસ્થિતિને કારણે, પાર્ટીએ તેમને બાજુ પર મૂકી દીધા હતા, અને રાજીવ ગાંધી કોંગ્રેસ વતી ફરી મેદાનમાં ઉતર્યા હતા.

બીજી તરફ મેનકા ગાંધી (સંજય ગાંધીના પત્ની) અમેઠી લોકસભા બેઠક પરથી અપક્ષ ઉમેદવાર તરીકે ચૂંટણી લડ્યા હતા. જોકે, આ ચૂંટણીમાં ઈન્દિરા ગાંધીની હત્યા બાદ મળેલી સહાનુભૂતિને કારણે રાજીવ ગાંધી તેમના નજીકના હરીફ મેનકા ગાંધીને 3,14,878 મતોથી હરાવીને સંસદમાં પહોંચ્યા હતા.

આ પછી 1989 અને 1991ની સામાન્ય ચૂંટણીમાં પણ રાજીવ ગાંધી અમેઠી બેઠક પરથી જીત્યા હતા. ઉલ્લેખનીય છે કે, 1991ની લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન, 20 મેના રોજ પ્રથમ તબક્કાનું મતદાન થયું હતું અને 21 મે 1991ના રોજ તમિલનાડુમાં રાજીવ ગાંધીની હત્યા કરવામાં આવી હતી.

જેના કારણે અમેઠીમાં પેટાચૂંટણી યોજાઈ અને કોંગ્રેસે ગાંધી પરિવારના નજીકના કેપ્ટન સતીશ શર્માને મેદાનમાં ઉતાર્યા હતા. તેમણે ભાજપના ઉમેદવાર એમએમ સિંહને હરાવ્યા હતા. આ પછી સતીશ શર્માએ 1996ની લોકસભા ચૂંટણીમાં પણ જીત મેળવી હતી.

1998માં ભાજપે પ્રથમ વખત જીત મેળવી - 1998ની લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન અમેઠીનું ચિત્ર બદલાઈ ગયું છે. અમેઠીના લોકોનો કોંગ્રેસથી મોહભંગ થઈ ગયો અને આ ચૂંટણીમાં ભાજપના સંજય સિંહે કોંગ્રેસના ગઢમાં જંગ ખેલ્યો.

તેમણે અમેઠીથી બે વખતના સાંસદ સતીશ શર્માને 23,270 મતોના માર્જિનથી હરાવીને ચૂંટણી જીતી હતી. આ બીજી વખત હતો, જ્યારે કોઈ પાર્ટીએ કોંગ્રેસના ગઢમાં ભંગ કર્યો હોય, પરંતુ રાજકીય કારણોસર દેશમાં ફરી આવતા વર્ષે લોકસભાની ચૂંટણી યોજાઈ હતી.

કોંગ્રેસે સોનિયાને મેદાનમાં ઉતાર્યા - 1999માં કોંગ્રેસે એક મોટો જુગાર રમતા ગાંધી પરિવારની વહુ સોનિયા ગાંધી (રાજીવ ગાંધીના પત્ની)ને અમેઠી લોકસભા બેઠક પરથી મેદાનમાં ઉતાર્યા. તે સમયે સોનિયા ગાંધી કોંગ્રેસ પાર્ટીના અધ્યક્ષ પણ હતા.

1999માં સોનિયા ગાંધીએ અમેઠી લોકસભાથી રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો હતો. તેમની સામે ભાજપના ઉમેદવાર સંજય સિંહ મેદાનમાં હતા. આ ચૂંટણીમાં સોનિયા ગાંધી લગભગ 45 ટકા વોટ મેળવીને સાંસદ બન્યા અને સંજય સિંહને 3,00,012 વોટથી હરાવ્યા હતા.

આ પછી સોનિયા ગાંધીએ આ લોકસભા સીટ તેમના પુત્ર રાહુલ માટે છોડી દીધી અને 2004ની 14મી લોકસભા ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસે આ સીટ પરથી રાહુલ ગાંધીને પહેલીવાર મેદાનમાં ઉતાર્યા. ત્યારબાદ રાહુલ ગાંધીએ BSP ઉમેદવાર ચંદ્ર પ્રકાશ મિશ્રા મટિયારીને 2,90,853 મતોના માર્જિનથી હરાવ્યા. આ પછી 2009માં પણ રાહુલ અમેઠી બેઠક પરથી જીત્યા હતા. આ વખતે વિજયનું માર્જીન સાડા ત્રણ લાખથી વધુ હતું.

જ્યારે રાહુલ ગાંધીને આકરી સ્પર્ધાનો સામનો કરવો પડ્યો - 2014ની લોકસભા ચૂંટણી માટે કોંગ્રેસે રાહુલ ગાંધીને અમેઠીથી ત્રીજી વખત મેદાનમાં ઉતાર્યા હતા. જ્યારે ભાજપે સ્મૃતિ ઈરાની પર દાવ રમ્યો હતો. અમેઠી લોકસભાની આ ચૂંટણી ખૂબ જ ચર્ચામાં રહી હતી. કારણ કે, આ ચૂંટણી દરમિયાન આખા દેશમાં મોદી લહેર જોવા મળી હતી. તેની અસર અમેઠી લોકસભામાં જોવા મળી હતી.

આ ચૂંટણીમાં સાડા ત્રણ લાખ વોટથી વધુના માર્જિનથી જીતેલા રાહુલ ગાંધીને અમેઠીમાં સ્મૃતિ ઈરાનીએ ટક્કર આપી હતી. આ ચૂંટણીમાં રાહુલ ગાંધીને 4,08,651 વોટ (43.36 ટકા વોટ) મળ્યા, જ્યારે સ્મૃતિ ઈરાનીને 3,00,748 વોટ (31.91 ટકા વોટ) મળ્યા. એટલે કે જીતનું માર્જિન 1,07,903 વોટ હતું.

આ પછી 2019ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ભાજપે આખો ખેલ બદલી નાખ્યો અને કોંગ્રેસને ત્રીજી વખત આ બેઠક પરથી હારનો સામનો કરવો પડ્યો. ભાજપે ફરી રાહુલ ગાંધી સામે સ્મૃતિ ઈરાનીને મેદાનમાં ઉતાર્યા છે.

આ ચૂંટણીમાં સ્મૃતિ ઈરાની ગાંધી પરિવારના ગઢમાં રાહુલ ગાંધીને 55,120 મતોથી હરાવીને સંસદમાં પહોંચી હતી. સ્મૃતિ ઈરાનીને 4,68,514 વોટ (49.71 ટકા વોટ) મળ્યા, જ્યારે રાહુલ ગાંધીને 4,13,394 વોટ (43.86 ટકા વોટ) મળ્યા હતા.

અમેઠીનું જાતિ સમીકરણ - અમેઠી લોકસભા સીટના મતદારોના જાતિ સમીકરણ પર નજર કરીએ તો અહીં દલિત, મુસ્લિમ, બ્રાહ્મણ અને રાજપૂત મતદારોનું વર્ચસ્વ છે. 2019ની ચૂંટણી અનુસાર અહીં કુલ મતદારોની સંખ્યા 17 લાખની આસપાસ છે.

આ સંસદીય બેઠક પર દલિત મતદારો 26 ટકા છે, જ્યારે 20 ટકા મુસ્લિમ મતદારો છે. જ્યારે 18 ટકા બ્રાહ્મણો, 11 ટકા ક્ષત્રિયો, યાદવો અને મૌર્ય મળીને 16 ટકા મતદારો છે. જ્યારે અંદાજે 10 ટકા કુર્મી અને લોધ છે.

English summary

Amethi Lok Sabha seat has always been special, once there were two Gandhis facing each other