no confidence motion : બંધારણમાં ઉલ્લેખ ન હોવા છતા પડી જાય છે સરકાર, જાણો શું છે અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ

Updated: Wednesday, July 26, 2023, 11:15 [IST]

no confidence motion : મોદી સરકારની સામે આજે સંસદમાં કોંગ્રેસની આગેવાનીમાં વિપક્ષ અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ લાવવાની તૈયારી કરી રહી છે. જોકે, અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવમાં શું થવાનું છે, તે પહેલાથી જ નક્કી છે, કારણ કે, મોદી સરકાર પાસે બહુમતિ સાબિત કરવા માટે પૂરતા આંકડા છે. વિપક્ષ પાસે 150 થી પણ ઓછા સભ્યો છે.

આવી સ્થિતિમાં હવે સવાલ એ ઊભો થાય છે કે, વિપક્ષી પાર્ટીઓ સરકાર સામે અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ શા માટે લાવે છે. અવિશ્વાસની દરઅખાસ્તને કારણે સરકારો કેવી રીતે પડી જાય છે, અને જ્યારે બંધારણમાં આ અંગે કોઈ જોગવાઈ નથી, તો પછી અવિશ્વાસની દરખાસ્તનો નિયમ શું છે?

અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવને કારણે અત્યાર સુધીના ઇતિહાસમાં કેટલી સરકારો પડી છે, અને આજની સંભવિત અવિશ્વાસની દરખાસ્તમાં મોદી સરકાર માટે કેટલું જોખમ છે? આ અહેવાલમાં સમગ્ર વિગતો જાણીશું.

બંધારણમાં અવિશ્વાસની દરખાસ્તનો ઉલ્લેખ નહીં - વાસ્તવમાં બંધારણમાં અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી. સંસદીય પ્રક્રિયા તરીકે ભારતના બંધારણમાં અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ નથી. જોકે, તે સંસદીય લોકશાહીના વેસ્ટમિન્સ્ટર મોડલની સંસદીય પ્રણાલીમાંથી ઉતરી આવ્યું છે.

અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ ફક્ત લોકસભામાં જ રજૂ કરી શકાય છે, જે ભારતીય સંસદનું નીચલું ગૃહ છે. રાજ્યસભા એટલે કે, ઉપલા ગૃહમાં અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ લાવવાની સત્તા નથી. અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ પર મતદાન કરવાને બદલે સ્પીકર અન્ય કોઈ નિર્ણય પણ લઈ શકે છે.

અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવનો નિયમ શું છે?

સંસદીય પ્રણાલીના નિયમ-198 હેઠળની વ્યવસ્થા
દરેક સાંસદનો અધિકાર છે
પ્રથમ લોકસભા સ્પીકરને નોટિસ
સ્પીકર પ્રસ્તાવ માટે તક આપે છે
50 સભ્યોનું સમર્થન હોવું આવશ્યક છે
સ્પીકરની મંજૂરી બાદ નિર્ણય લેવાય છે
ચર્ચા 10 દિવસમાં થાય છે
ચર્ચા બાદ મતદાન થાય છે
જો દરખાસ્ત પસાર થાય, તો વર્તમાન સરકાર પડી જાય છે

પ્રથમ અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ

પ્રથમ પ્રસ્તાવ વર્ષ 1963માં આવ્યો હતો
નેહરુ સરકાર સામે પહેલો અવિશ્વાસનો ઠરાવ
જેબી ક્રિપલાણીએ આ પ્રસ્તાવ લાવ્યા હતા
સરકારની તરફેણમાં મત - 62
સરકારની વિરુદ્ધ મત આપો - 347

કેટલી સરકારો અવિશ્વાસની દરખાસ્તમાંથી પસાર થઈ છે

75 વર્ષમાં 27 વખત અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ આવ્યો
1978માં પહેલીવાર સરકાર પડી હતી
મોરારજી દેસાઈને 1978માં અધ્યક્ષ બનાવવામાં આવ્યા હતા
અવિશ્વાસના પ્રસ્તાવને કારણે સત્તા ગુમાવનારા વડાપ્રધાન
વિશ્વનાથ પ્રતાપ સિંહ
એચડી દેવગૌડા
ઇન્દ્રકુમાર ગુજરાલ
અટલ બિહારી વાજપેયી
ચૌધરી ચરણ સિંહ

લોકસભામાં એનડીએની તાકાત - NDA પાસે લોકસભામાં કુલ 333 + સાંસદો છે.

લોકસભામાં વિપક્ષની તાકાત - નીચલા ગૃહમાં વિરોધ પક્ષોના કુલ 142 + સાંસદો છે.

મોદી સરકાર માટે કેટલું જોખમ? - હાલમાં એનડીએ પાસે લોકસભામાં 333 સાંસદો છે, જેમાંથી એકલા ભાજપ પાસે 301 સાંસદો છે. આ સિવાય અન્ય 12 પાર્ટીઓના 32 સાંસદો સરકાર સાથે છે.

આવા સમયે વિરોધ પક્ષો પાસે 142 સાંસદો છે, જેમાં કોંગ્રેસના 50 અને TMC પાસે 23 સાંસદ છે. આ સિવાય DMK પાસે 24 અને JDU પાસે 16 સાંસદ છે. આ રીતે 12 પક્ષોના કુલ 142 સાંસદો એવા છે, જે સંખ્યાબળની સરખામણીમાં NDAથી ઘણા ઓછા છે.