શું વોટર લિસ્ટના નામે થયો 'સાઇલેન્ટ ગેમ'? SIR પર આજે સુપ્રીમ કોર્ટનો સૌથી મોટો ચુકાદો
આજે (27 મે) સુપ્રીમ કોર્ટ દેશની ચૂંટણી રાજનીતિ અને લોકશાહી સાથે સંકળાયેલા એક મોટા કેસમાં પોતાનો ચુકાદો સંભળાવવા જઈ રહી છે. આ કેસ ચૂંટણી પંચ (ECI) દ્વારા ચલાવવામાં આવેલા 'સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન' (SIR) અભિયાન સંબંધિત છે, જેના હેઠળ બિહારથી શરૂ કરીને અનેક રાજ્યોમાં મતદાર યાદીઓની ફરીથી તપાસ કરવામાં આવી હતી.
વિરોધ પક્ષો, સામાજિક સંગઠનો અને કાર્યકર્તાઓએ આરોપ મૂક્યો હતો કે આ પ્રક્રિયા દ્વારા લાખો લોકોના નામ મતદાર યાદીમાંથી હટાવી દેવામાં આવ્યા હતા અને ચૂંટણી પંચે તેની બંધારણીય મર્યાદાઓ ઓળંગી હતી. આ આખો વિવાદ જૂન 2025માં બિહારથી શરૂ થયો હતો, જ્યારે ચૂંટણી પંચે મતદાર યાદીનું વિશેષ પુનરીક્ષણ અભિયાન હાથ ધર્યું.
આ પ્રક્રિયામાં એવા લોકો પાસેથી દસ્તાવેજો માંગવામાં આવ્યા હતા જેમના નામ 2002 કે 2003ની જૂની મતદાર યાદીમાં નહોતા. શરૂઆતમાં 11 પ્રકારના દસ્તાવેજોની માંગણી કરવામાં આવી હતી, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટના હસ્તક્ષેપ બાદ આધાર કાર્ડ, રેશન કાર્ડ અને વોટર આઈડી પણ સ્વીકારવામાં આવ્યા. અરજદારોનું કહેવું છે કે આ પ્રક્રિયાએ કરોડો મતદારો પર તેમની નાગરિકતા સાબિત કરવાનો બોજ નાખી દીધો.
તેમનો તર્ક હતો કે મતદાર યાદીમાં પહેલેથી જ નોંધાયેલા વ્યક્તિને ભારતીય નાગરિક મનાય છે, પરંતુ SIR અભિયાને આ સિદ્ધાંતને ઉલટાવી દીધો. આ મામલામાં એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ (ADR) અને પીપલ્સ યુનિયન ફોર સિવિલ લિબર્ટીઝ (PUCL) જેવાં સંગઠનોએ સુપ્રીમ કોર્ટનો સંપર્ક કર્યો.
આ ઉપરાંત, મહુઆ મોઇત્રા, કેસી વેણુગોપાલ, મનોજ કુમાર ઝા અને સામાજિક કાર્યકર યોગેન્દ્ર યાદવ જેવા નેતાઓએ પણ અરજીઓ દાખલ કરી હતી. તેમની અરજીઓમાં સ્પષ્ટપણે જણાવવામાં આવ્યું હતું કે ચૂંટણી પંચ નાગરિકતા ચકાસણી એજન્સી તરીકે કાર્ય કરી શકે નહીં. નાગરિકતા નક્કી કરવાનો અધિકાર કેન્દ્ર સરકાર અને ફોરેન ટ્રિબ્યુનલ્સ પાસે છે, ચૂંટણી પંચ પાસે નહીં.
આ મામલો પશ્ચિમ બંગાળમાં સૌથી વધુ ચર્ચામાં આવ્યો. કોર્ટમાં રજૂ કરાયેલા આંકડા મુજબ, રાજ્યમાં વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં આશરે 91 લાખ મતદારોના નામ દૂર કરવામાં આવ્યા હતા, જે કુલ મતદારોના લગભગ 11.88 ટકા જેટલા હતા. વિરોધ પક્ષોએ આરોપ લગાવ્યો કે મોટાભાગે ગરીબ, સ્થળાંતર કરનારા અને નબળા વર્ગના લોકોના નામ યોગ્ય સુનાવણી વિના હટાવી દેવાયા.
અનેક સ્થળોએ 'લોજિકલ ડિસ્ક્રેપન્સી' જેવા તકનીકી કારણોસર પણ નામો કાપવામાં આવ્યા હોવાનું સામે આવ્યું. બીજી તરફ, ચૂંટણી પંચે અદાલતમાં જણાવ્યું હતું કે તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મતદાર યાદીને શુદ્ધ કરવાનો હતો. પંચે દલીલ કરી હતી કે મૃત, ડુપ્લિકેટ, સ્થળાંતરિત અથવા બિન-પાત્ર લોકોના નામ દૂર કરવા તેની બંધારણીય જવાબદારી છે.
પંચ વતી ઉપસ્થિત વરિષ્ઠ વકીલોએ દલીલ કરી હતી કે SIR એ નાગરિકતા નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા નહોતી, પરંતુ તે ચૂંટણીલક્ષી ચકાસણીનો એક ભાગ હતી. ચૂંટણી પંચે એમ પણ કહ્યું કે બુથ લેવલ ઓફિસરો દ્વારા ઘરે-ઘરે જઈને તપાસ કરવામાં આવી હતી અને આ પ્રક્રિયાને "સોફ્ટ ટચ" રીતે અમલમાં મૂકવામાં આવી.
સુપ્રીમ કોર્ટે સુનાવણી દરમિયાન ઘણી મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણીઓ કરી હતી. અદાલતે કહ્યું કે ચૂંટણી પંચ પાસે મતદાર યાદી સુધારવાની સત્તા ચોક્કસ છે, પરંતુ આ અધિકાર અમર્યાદિત હોઈ શકે નહીં. પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા અને કુદરતી ન્યાયનું પાલન થવું અનિવાર્ય છે.
કોર્ટે એ પણ પૂછ્યું હતું કે શું SIR નો ઉદ્દેશ્ય ગેરકાયદેસર પ્રવાસીઓને ઓળખવાનો હતો, કારણ કે સત્તાવાર નોટિફિકેશનમાં તેનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ નહોતો. પાછળથી, અદાલતે એક વચગાળાનો આદેશ આપતા આધાર, રેશન કાર્ડ અને EPIC જેવા દસ્તાવેજોને પણ માન્ય ગણવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. કોર્ટે સ્પષ્ટપણે કહ્યું હતું કે, "ઉદ્દેશ્ય વધુને વધુ લોકોને સામેલ કરવાનો હોવો જોઈએ, ન કે મોટા પાયે નામો દૂર કરવાનો."
આજે આવનારો નિર્ણય માત્ર મતદાર યાદી સુધી સીમિત રહેશે નહીં. તે નક્કી કરશે કે મત આપવાનો અધિકાર ફક્ત એક કાયદાકીય અધિકાર છે કે બંધારણીય સુરક્ષા સાથે જોડાયેલો મૂળભૂત અધિકાર પણ. તેની સાથે જ, સુપ્રીમ કોર્ટ એ પણ સ્પષ્ટ કરી શકે છે કે બંધારણના અનુચ્છેદ 324 અને 326 હેઠળ ચૂંટણી પંચની સત્તાઓની મર્યાદા શું છે.
જો અદાલત SIR પ્રક્રિયાને ખોટી ઠેરવે છે, તો ઘણા રાજ્યોમાં તૈયાર થયેલી મતદાર યાદીઓ અને તેનાથી સંકળાયેલા ચૂંટણી પરિણામો પર પણ રાજકીય ચર્ચા વધુ તીવ્ર બની શકે છે. આમ, આજનો આ નિર્ણય માત્ર કાનૂની નહીં, પરંતુ લોકશાહી અને ચૂંટણી વ્યવસ્થાની દિશા નિર્ધારિત કરનારો એક ઐતિહાસિક ચુકાદો માનવામાં આવી રહ્યો છે.
Click it and Unblock the Notifications
Sign in with Google
