અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધવિરામ તૂટતા ભારત મુશ્કેલીમાં: ઓઈલના ભાવ વધવાની ભીતિ
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થોડા સમય પૂર્વે જ થયેલો નાજુક યુદ્ધવિરામ તૂટી ગયો છે, જેને લીધે પશ્ચિમ એશિયામાં ભૌગોલિક અને રાજકીય સ્થિતિ અત્યંત ગંભીર વળાંક પર પહોંચી ગઈ છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના વહીવટીતંત્રે મોટો નિર્ણય લઈને ઈરાન પાસેથી ઓઈલની આયાત કરવા સબંધી લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધોમાં આપેલી ખાસ છૂટછાટ તાત્કાલિક અસરથી રદ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. આ આકસ્મિક કડક નિર્ણયના ઘેરા પડઘા દુનિયાભરમાં પડી રહ્યા છે.
આ આકરા આર્થિક નિર્ણયની સાથે જ અમેરિકી સશસ્ત્ર સેનાએ ઈરાનમાં સૈન્ય સંસ્થાઓ અને વ્યૂહાત્મક ઠેકાણાઓ પર શક્તિશાળી હવાઈ હુમલા અને મિસાઈલ હીટ લોન્ચ કરવાનું ફરીથી પ્રારંભ કર્યું છે. આ આશ્ચર્યજનક ઘટનાક્રમ સપાટી પર આવતાં જ વિશ્વભરની પ્રમુખ નાણાકીય બજારો અને આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ ઓઈલ માર્કેટમાં તીવ્ર હલચલ મચી ગઈ છે. આ સૈન્ય કાર્યવાહી ભારત જેવા વિશાળ આયાતકાર દેશ માટે આર્થિક મુશ્કેલીઓના મંડાણ કરી શકે છે.
થોડાક અઠવાડિયા પહેલા બનેલા શાંતિ સમજૂતી કરાર અંતર્ગત બંને શક્તિશાળી વિરોધી દેશો વચ્ચે હિંસક સૈન્ય પ્રવૃત્તિ રોકવા તેમજ પરિસ્થિતિ સંતુલિત રાખવા માટે આયોજન કરાયું હતું. જેના ભાગરૂપે અમેરિકાએ ભારતીય પક્ષકારો અને અન્ય નિકાસ ધરાવતા એજન્ટોને ઈરાન પાસેથી રાહત દરે ક્રૂડ ઓઈલ ખરીદવા ૨૧ ઓગસ્ટ સુધીની મુદત આપી હતી. જો કે સમયસીમા વહેલી પૂર્ણ થતાં વૈશ્વિક ઉદ્યોગ જગતમાં ઘભરાટ વ્યાપી ગયો છે.
અમેરિકા દ્વારા ઓઈલ ટ્રેડ છૂટછાટો રદ કરવા પાછળનું મુખ્ય કારણ
વ્હાઇટ હાઉસના વરિષ્ઠ રાજદ્વારીઓ અને રક્ષામંત્રી કાર્યાલય મુજબ આ વચગાળાની તેલ મુક્તિ ઈરાનના સરહદી વર્તન અને વિવાદાસ્પદ પરમાણુ પ્રવૃત્તિઓના નિયંત્રણ પર કડક રીતે નિર્ભર હતી. વોશિંગ્ટનનો આરોપ છે કે, તેહરાન દ્વારા પ્રાયોજિત સૈન્ય દળોએ આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમામાંથી હિત ધરાવતા વિવિધ દેશો તરફ શાંતિપૂર્વક જઈ રહેલા ત્રણ વિશાળ વાણિજ્યિક માલવાહક વહાણોને નિશાન બનાવી ગંભીર ભૂલ કરી છે. આ હુમલાને પરિણામે જ આ સંરક્ષણાત્મક મુક્તિ વહેલી રદ કરવામાં આવી છે.
યુએસ પ્રશાસને વિગતવાર માહિતી આપતા જણાવ્યું કે આ નુકસાનકારક હુમલાનો શિકાર બનેલા ત્રણ પ્રમુખ જહાજો પૈકી કતારનું વિશિષ્ટ યુટિલિટી ધરાવતું વહાણ 'અલ-રેકય્યાત' પણ સામેલ હતું. આ ચોક્કસ જહાજ અત્યંત સંવેદનશીલ ઉર્જા સામગ્રીઓ ભરીને ભારતીય બંદરો તરફ સફર કરી રહ્યું હતું. જો કે લશ્કરી સુત્રોએ આ ઘટનામાં કોઈ મોટી જાનહાનિ વિશે હજી કોઈ સત્તાવાર આધિકારિક પુષ્ટિ કરી નથી પરંતુ નુકસાન અંગે તપાસ તેજ કરી છે.
લશ્કરી સંચાલનની નજરે યુએસ સેન્ટ્રલ કમાન્ડે સોશિયલ મીડિયાના અધિકૃત હેન્ડલ પર સત્તાવાર હુમલાની તસવીરો શેર કરી દાવો કર્યો છે કે દરિયાઈ વ્યાપક પરિવહન કોરિડોરમાં વિક્ષેપ જરાય ચલાવી લેવાશે નહીં. આ જોખમી સૈન્ય હિલચાલ કરારના દસ્તાવેજોનો ભંગ સમાન હોવાથી વળતી સૈન્ય કાર્યવાહી ખૂબ અનિવાર્ય બની હતી. પૂર્વીય દરિયાઈ સીમાઓમાં લશ્કરી જહાજોને મોકલી કડક સુરક્ષા બંદોબસ્ત ખડો કરવામાં આવ્યો છે.
ભારતની આર્થિક અને ઈંધણ વ્યવસ્થા પર સંભવિત માઠી અસરો
ભારતની ખનિજ તેલની રિફાઇનિંગ ક્ષમતા અને આંતરિક જીડીપી વૃદ્ધિ માટે ઈરાનનું કચ્ચું તેલ હમેશાં એક વરદાન સાબિત રહ્યું છે. ભારતના કુલ તેલ વપરાશનો અંદાજે ૧૦.૫ ટકા જેટલો આયાત હિસ્સો સીધો જ પશ્ચિમી એશિયાના આ દેશમાંથી સુગમતાથી સપ્લાય થતો આવ્યો છે. પરંતુ અમેરિકાની જોહુકમી સમાન પ્રતિબંધ નીતિને કારણે આ મુક્ત આયાત ચેઈન ગંભીર મુશ્કેલીમાં મુકાઈ ગઈ છે જેના લીધે વૈકલ્પિક આયાત સ્રોત શોધવા દબાણ વધશે.
આર્થિક લાભોની વિગતવાર વિશ્લેષણ અનુસાર, ઈરાન સાથે વેપાર કરવાથી ભારતીય જાહેર ક્ષેત્રની ઓઈલ માર્કેટિંગ સંગઠનોને મસમોટી ચૂકવણી માટે લગભગ ૬૦ થી લઈને ૯૦ દિવસ સુધીનો પ્રલંબિત ધિરાણ સમયગાળો મળતો રહ્યો છે. આની સામે અન્ય પશ્ચિમી અખાતી દેશો માત્ર ૩૦ દિવસમાં નાણાંકીય પતાવટનો કડક આગ્રહ રાખે છે. તે જ પ્રમાણે નજીકના દરિયાઈ અંતરના કારણે ભારતીય રિફાઈનરોને જંગી ટ્રાન્સપોર્ટેશન અને વીમા ખર્ચની તુલનામાં વિશેષ બચત સાંપડે છે.
| લાભકારી પરિબળ | ઈરાન સાથેનો વ્યાપાર | અન્ય ઓઈલ નિકાસકાર દેશો |
|---|---|---|
| ચુકવણી મુદત (ક્રેડિટ પિરિયડ) | ૬૦ થી ૯૦ દિવસનો લાંબો સમયગાળો | સામાન્ય રીતે માત્ર ૩૦ દિવસની કડક અવધિ |
| ભૌગોલિક અંતર અને પરિવહન | ભારતથી અંતર ઘણું ઓછું હોવાથી નૂર ખર્ચ ખૂબ ઓછો | વેનેઝુએલા અને અમેરિકાથી અંતર વધુ હોવાથી ભારે પરિવહન ખર્ચ |
| ઐતિહાસિક પુરવઠા હિસ્સો | ભારતની કુલ તેલ જરૂરિયાતમાં અંદાજે ૧૦.૫ ટકા હિસ્સો | મુખ્યત્વે નાની વ્યાપારી શરતો આધારિત મર્યાદિત પુરવઠો |
આ ભૌગોલિક અનુકૂળતાને કારણે વેનેઝુએલા અથવા દક્ષિણ અમેરિકામાંથી મોંઘા મોજાંમાં તેલ લઈ આવવા કરતા ભારત માટે ઈરાન ઘણું સસ્તું માધ્યમ પૂરવાર થાય છે. હવે ખાડી ક્ષેત્રમાં સ્થિત અત્યંત સાંકડી હર્મુઝની સામુદ્રધુની, જે સમગ્ર પૃથ્વી પરના આશરે એક કરોડ બેરલથી વધુ ખનિજ તેલની દૈનિક હેરફેરનો પ્રાણ સમાન જળમાર્ગ છે, તે યુદ્ધના અખાડામાં ફેરવાઈ જતાં આ માર્ગ સંપૂર્ણ સંદિગ્ધ બન્યો છે.
વૈશ્વિક બજારોની આર્થિક અનિશ્ચિતતા અને ભૂતકાળની રાહતો
જો ભૂતકાળના વલણો પર દ્રષ્ટિપાત કરીએ તો, માર્ચ ૨૦૨૬ દરમિયાન ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે વૈશ્વિક પેટ્રોલિયમ ભાવોને સ્થિર અને અંકુશ હેઠળ રાખવાના સર્વોચ્ચ હેતુ સાથે રશિયા અને ઈરાનને નિકાસ ક્ષેત્રે ૩૦-૩૦ દિવસની હંગામી કટોકટી મુક્તિ આપી હતી. આ ક્રમશઃ જુલાઈ-ઓગસ્ટ સુધી લંબાવવામાં આવી હતી. ક્રૂડ ઓઈલના પુરવઠાને વ્યવસ્થિત જાળવી રાખવા માટે અગાઉના સમયમાં લેવાયેલા આ સમાયોજનના પગલાઓ વર્તમાનમાં સંપૂર્ણ અપ્રાસંગિક સાબિત થયા છે.
તેલ બજારના વરિષ્ઠ અર્થશાસ્ત્રીઓના તારણ મુજબ, જો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે આ સશસ્ત્ર મોરચો લાંબા સમય માટે આગળ ચાલશે, તો બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવો આંતરરાષ્ટ્રીય માર્કેટમાં પ્રતિ બેરલ નવી ઊંચાઈ સ્પર્શી શકે છે. સરહદો પર હર્મુઝ જળમાર્ગ બ્લોક થવાને કારણે વિશ્વમાં દરિયાઈ તેલોની અછત પેદા થશે અને તેની તીખી આંચ ભારતમાં સામાન્ય નાગરિકો માટે ઈંધણ જેમ કે પેટ્રોલ-ડીઝલ અને સંલગ્ન એલપીજી સિલિન્ડરોની મોંઘવારીના રૂપે ભોગવવી પડી શકે છે.
આ વૈશ્વિક ઉથલપાથલની ગંભીર પરિસ્થિતિ વચ્ચે અનેક મહત્વાકાંક્ષી વ્યાપારી દેશો હવે રશિયા તેમજ મધ્ય આફ્રિકાના ઉર્જા ઉત્પાદકો તરફ મોં ફેરવી રહ્યા છે જેથી સુરક્ષિત પૂરવઠો નિશ્ચિત બનતો રહે. આ લશ્કરી કટોકટી અને સંઘર્ષો ક્યારે શમે છે તે જોવું રસપ્રદ રહેશે, કારણ કે આંતરરાષ્ટ્રીય વાર્તાલાપ વગર આ પ્રદેશમાં લાંબા ગાળાની સ્થિરતા પ્રાપ્ત કરવી અસંભવ છે, જેને કારણે ભારતીય વિદેશ નીતિ અને રાજદ્વારી વ્યૂહરચનાની પણ મોટી કસોટી થવાની છે.
Click it and Unblock the Notifications
Sign in with Google
