'પાપા ને યુદ્ધ રુકવા દી' થી વૈશ્વિક શાંતિ નિર્માતા સુધી: મોદી રશિયા-યુક્રેનને કેવી રીતે સંતુલિત કરી રહ્યા છે?

By Desk

Updated: Wednesday, August 28, 2024, 14:31 [IST]

રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે ચાલી રહેલા સંઘર્ષ વચ્ચે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના રાજદ્વારી દાવપેચથી ભારતને વૈશ્વિક મંચ પર એક મહત્ત્વના ખેલાડી તરીકે સ્થાન મળ્યું છે. મોદીની યુક્રેનની તાજેતરની મુલાકાત ત્રણ દાયકામાં ભારતીય વડા પ્રધાનની પ્રથમ મુલાકાત છે. તેણે માત્ર ભારતમાં જ નહીં પરંતુ વિરોધાભાસી વૈશ્વિક શક્તિઓ વચ્ચે નાજુક સંતુલન જાળવવાની તેમની ક્ષમતા દર્શાવી છે.

રશિયા અને યુક્રેન બંને સાથે ભારતના ઐતિહાસિક સંબંધો સાથે જોડાયેલા આ સંતુલન કાર્યએ અશાંત સમયમાં પીએમ મોદીની શાંતિ નિર્માતા તરીકેની સંભાવના વિશે આશાઓ જન્માવી છે. ભારત દ્વારા આયોજિત G20 શિખર સંમેલન હોય અથવા છ અઠવાડિયાના સમયગાળામાં રશિયા અને યુક્રેન બંનેની લગભગ બેક ટુ બેક મુલાકાતો હોય.

રાજદ્વારી વ્યૂહરચના
રશિયા સાથે ભારતના સંબંધો શીત યુદ્ધ યુગના છે જ્યારે સોવિયેત સંઘ અડગ સાથી હતો. 1971 માં હસ્તાક્ષર કરાયેલ શાંતિ, મિત્રતા અને સહકારની ભારત-સોવિયેત સંધિએ બંને રાષ્ટ્રો વચ્ચેના ઊંડા મૂળના સંબંધોનો પુરાવો છે.ૉ

રશિયા દાયકાઓથી ભારતને લશ્કરી સાધનો અને ટેક્નોલોજીનો પુરવઠો પૂરો પાડતું નિર્ણાયક સંરક્ષણ ભાગીદાર રહ્યું છે. બીજી તરફ યુક્રેન, સોવિયેત યુનિયનથી સ્વતંત્રતા મેળવ્યા પછી ખાસ કરીને સંરક્ષણ, શિક્ષણ અને કૃષિ જેવા ક્ષેત્રોમાં ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર રહ્યું છે.

રશિયા-યુક્રેન સંઘર્ષ દરમિયાન આ સંબંધોને નેવિગેટ કરવું એ એક પ્રચંડ પડકાર હતો. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની આગેવાની હેઠળ પશ્ચિમે રાષ્ટ્રો પર રશિયા સામે સ્ટેન્ડ લેવા દબાણ કર્યું છે ત્યારે ભારતે તટસ્થ વલણ જાળવી રાખ્યું છે અને વાતચીત અને શાંતિની હિમાયત કરી છે.

મોદી સરકારે રશિયા અને યુક્રેન બંને સાથે જોડાણ ચાલુ રાખ્યું છે, રશિયાને અલગ કરવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણને વશ થવાનો ઇનકાર કર્યો છે. પશ્ચિમી પ્રતિબંધો છતાં ક્રૂડ ઓઈલની ખરીદી સહિત રશિયા સાથે ભારતના ચાલુ વ્યાપારી વ્યવહારો દ્વારા આનું ઉદાહરણ આપવામાં આવ્યું છે.

મોદીની યુક્રેનની મુલાકાત સાંકેતિક હતી, જે શાંતિ માટે ભારતની પ્રતિબદ્ધતા અને સામેલ તમામ પક્ષો સાથે જોડાણ કરવાની તેની ઈચ્છાનો સંકેત આપે છે. રશિયા અને યુક્રેન બંનેમાં તેમને મળેલો આવકાર પૂર્વ અને પશ્ચિમ વચ્ચેના અંતરને દૂર કરી શકે તેવા રાષ્ટ્ર તરીકે ભારતની વિશિષ્ટ સ્થિતિને દર્શાવે છે. હકીકત એ છે કે મોદી બંને દેશોમાં આટલું ઉષ્માભર્યું આવકાર મેળવવામાં સફળ રહ્યા છે તે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર તેઓના આદરને દર્શાવે છે.

સોશિયલ મીડિયા ચેટર : 'પાપા ને વાર રુકવા દી'
સ્વદેશ પાછા આવતા સોશિયલ મીડિયા પર ટીપ્પણીઓનું મોજું ફરી વળ્યું છે. 'પાપા ને વોર રુકવા દી' વાક્ય જે લોકસભાની ચૂંટણી દરમિયાન ઉદ્દભવ્યું હતું તે આ વખતે એક અલગ સૂર સાથે ફરી આવ્યું છે. મોદીના સમર્થકો તેમના રાજદ્વારી પ્રયાસોની પ્રશંસા કરતા X જેવા પ્લેટફોર્મ પર કહી રહ્યાં છે કે "મોદી જી ખરેખર વૈશ્વિક નેતા છે" અને "શાંતિ નિર્માતા તરીકે ભારતની સ્થિતિ હવે મજબૂત થઈ ગઈ છે."
જો કે વિવેચકો કહે છે કે, શું આ મુલાકાત માત્ર એક PR કવાયત છે? આવી ટિપ્પણીઓ સાથે કેટલાક લોકોએ પ્રશ્ન કર્યા છે કે શું મોદીની મુલાકાતની જમીન પર કોઈ અસર પડશે. "શાંતિ માટે ભારત કયા નક્કર પગલાં લઈ રહ્યું છે?".
જો કે એક વાત સ્પષ્ટ છે. પીએમ મોદીએ જે ઉપાડ્યું છે તે અન્ય કોઈ રાજ્યના વડા કરી શક્યા નથી. અને તે છે- માત્ર થોડા અઠવાડિયાના ગાળામાં પુતિન અને ઝેલેન્સકી બંનેની મુલાકાત વૈશ્વિક શાંતિ નિર્માતા તરીકે ભારતની ભૂમિકા અને સ્થિતિને મજબૂત બનાવે છે.

શાંતિ નિર્માતા
રશિયા અને યુક્રેન બંને સાથે જોડાણ કરવાના મોદીના પ્રયાસો સંવાદ અને શાંતિ પર તેમનો ભાર ભારતને સંઘર્ષમાં સંભવિત મધ્યસ્થી તરીકે સ્થાન આપી શકે છે. ભારતની ઐતિહાસિક બિન-જોડાણ નીતિ, તેના તટસ્થતાના વર્તમાન વલણ સાથે મધ્યસ્થી તરીકે કામ કરવા માટે જરૂરી વિશ્વસનીયતા આપે છે.
વૈશ્વિક મંચ પર ભારતનો વધતો પ્રભાવ અને રશિયા અને યુક્રેન બંનેના નેતાઓ સાથે મોદીનો વ્યક્તિગત સંબંધ ભારતને બંને પક્ષોને વાટાઘાટના ટેબલ પર લાવવામાં રચનાત્મક ભૂમિકા ભજવવા સક્ષમ બનાવી શકે છે.

ભારતની વ્યૂહાત્મક સ્વતંત્રતા
મોદીના અભિગમ વિશે જે ખાસ કરીને પ્રભાવશાળી છે તે વ્યૂહાત્મક સ્વતંત્રતા જાળવવાની તેમની ક્ષમતા છે. રશિયા સાથે ભારતના ગાઢ સંબંધો અને તેના આર્થિક સંબંધો હોવા છતાં મોદી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની ગુડ બુકમાં રહેવામાં સફળ થયા છે
વર્તમાન ભૌગોલિક રાજકીય વાતાવરણને જોતાં આ સંતુલન કાર્ય કોઈ નાની સિદ્ધિ નથી, જ્યાં એક શક્તિ સાથે ખૂબ નજીકથી સંરેખિત થવું ઘણીવાર અન્ય લોકોથી વિમુખતા તરફ દોરી જાય છે. મોદીની મુત્સદ્દીગીરીએ ભારતને પૂર્વ અને પશ્ચિમના દ્વિસંગી સંઘર્ષમાં દોર્યા વિના તેની સાર્વભૌમત્વ પર ભાર મૂકવા અને તેના રાષ્ટ્રીય હિતોને અનુસરવાની મંજૂરી આપી છે.

વિપક્ષ શાંત પડી ગયો
રસપ્રદ વાત એ છે કે, જ્યારે મોદીની મુલાકાતે વ્યાપક ધ્યાન ખેંચ્યું છે ત્યારે વિપક્ષો અને ખાસ કરીને કોંગ્રેસ મૌન છે. આ મૌન નોંધનીય છે, ખાસ કરીને લોકસભાની ચૂંટણી દરમિયાન વિપક્ષે "પાપા ને વાર રુકવા દી" ના નારા સાથે જે આક્રમક વલણ અપનાવ્યું હતું તે જોતાં કૉંગ્રેસ તરફથી પ્રતિસાદનો અભાવ એ સંકેત આપી શકે છે કે મોદી જે રાજદ્વારી ચુસ્ત માર્ગે ચાલી રહ્યાં છે, આ ભારતની વૈશ્વિક સ્થિતિને દેશભક્તિ વિનાની અથવા અસમર્થિત દર્શાવ્યા વિના ટીકા કરવી મુશ્કેલ છે.