Lok sabha election 2024, One Nation One Election : દેશમાં એક સાથે ચૂંટણી યોજી શકાશે?

Lok sabha election 2024, One Nation One Election : 2023-24ને ચૂંટણીનું વર્ષ કહી શકાય છે. કારણ કે, આ વર્ષ 2023માં 10 રાજ્યોમાં ચૂંટણી યોજાવાની હતી, જેમાંથી પાંચ રાજ્યોમાં ચૂંટણી યોજાઇ ચૂકી છે, તો પાંચ રાજ્યોમાં હજૂ ચૂંટણી યોજાવાની બાકી છે.

આ સાથે આગામી વર્ષે 2024માં સાત રાજ્યોની સાથે સાથે લોકસભાની ચૂંટણી પણ યોજાવાની છે. જેનો અર્થ એ છે કે, બે વર્ષમાં 18 ચૂંટણી યોજાશે. આ સાથે સાથે ઘણી લોકસભા અને વિધાનસભા બેઠકો માટે પેટાચૂંટણી પણ યોજાવાની છે.

આ ચૂંટણીઓને કારણે આગામી સમયમાં દેશ ચૂંટણીમાં વ્યસ્ત રહેશે, પરંતુ એવા સમયે જ્યારે દેશ અને વિશ્વ ઘણા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે, સમગ્ર માનવતા કોવિડ અને યુક્રેન યુદ્ધની ખરાબ અસરો સામે ઝઝૂમી રહી છે અને એવા સમયે જ્યારે દેશ સંઘર્ષો લડીને તેની અર્થવ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવવામાં વ્યસ્ત છે, શું આ યોગ્ય લાગે છે? કે સમગ્ર દેશ અને વહીવટી તંત્ર ચૂંટણી ગોઠવવામાં વ્યસ્ત હોવું જોઈએ? શું એકસાથે તમામ ચૂંટણીઓ યોજવી (One Nation One Election) અને વારંવાર ચૂંટણી યોજવાના ખર્ચ અને વિક્ષેપથી બચવું યોગ્ય નથી?

એકસાથે ચૂંટણી યોજવા માટેની મુખ્ય દલીલોમાંની એક એ છે કે, તેનાથી ઘણો સમય અને સંસાધનોની બચત થશે. હાલમાં ભારતમાં ચૂંટણી તબક્કાવાર યોજાય છે, આ પ્રક્રિયા કેટલાક મહિનાઓ સુધી ચાલે છે. આનાથી સરકારની સામાન્ય કામગીરીમાં વિક્ષેપ પડે છે, અને સરકારી તિજોરી પર પણ મોટો બોજ પડે છે. એકસાથે ચૂંટણી યોજવા (One Nation One Election) નો મતલબ પ્રક્રિયાનો સમયગાળો અને એકંદર ખર્ચ ઘટાડવો.

એકસાથે ચૂંટણી યોજવાની તરફેણમાં બીજી દલીલ એ છે કે, તે વધુ સ્થિર શાસન તરફ દોરી જશે. વારંવારની ચૂંટણીઓ અને સત્તામાં ફેરફાર સરકારી નીતિઓ અને કાર્યક્રમોની સાતત્યતામાં વિક્ષેપ પાડે છે. આ ઉપરાંત સરકારની જવાબદારી પણ ઓછી થાય છે. સરકારનું ધ્યાન શાસનથી ચૂંટણી પ્રચાર તરફ વળે છે. એકસાથે ચૂંટણી યોજવા (One Nation One Election) નો અર્થ એ થશે કે સત્તામાં રહેલી સરકાર તેના સમગ્ર કાર્યકાળ માટે લોકો પ્રત્યે જવાબદાર રહેશે, જેનાથી વધુ સારા શાસનની શક્યતા વધી જશે.

એકસાથે ચૂંટણીઓ મતદાનમાં વધારો કરી શકે છે. જ્યારે અલગ-અલગ સમયે અને વારંવાર ચૂંટણીઓ યોજવામાં આવે છે, ત્યારે મતદારોમાં અરુચિ થવા લાગે છે, જે મતદાનની ટકાવારી ઘટાડે છે. એક જ સમયે તમામ ચૂંટણીઓ યોજવાથી, મતદારો લોકશાહી પ્રક્રિયામાં ભાગ લે તેવી શક્યતા વધુ હશે.

વડાપ્રધાન મોદી દેશમાં એક સાથે ચૂંટણીના મોટા સમર્થક છે અને દેશમાં એક સાથે ચૂંટણીને લઈને જાહેર મંચો પર ઘણી વખત પોતાનો અભિપ્રાય વ્યક્ત કરી ચૂક્યા છે. વર્ષ 2014ની ચૂંટણી પહેલા ભારતીય જનતા પાર્ટીના મેનિફેસ્ટોમાં પણ આ મુદ્દો સામેલ હતો. તે જ વર્ષે જૂનમાં એક ટીવી ઇન્ટરવ્યુમાં વડાપ્રધાન મોદી કહ્યું હતું કે, એકસાથે ચૂંટણી યોજવી (One Nation One Election) અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે અને ચૂંટણી પંચને આ શક્ય બનાવવા માટે કામ કરવા હાકલ કરી હતી. એકસાથે ચૂંટણીની હિમાયત કરતી વખતે, વડા પ્રધાને કહ્યું હતું કે આ પગલું 'જાહેર જીવનમાં પારદર્શિતા વધારવામાં અને ભ્રષ્ટાચાર સામે લડવામાં મદદ કરશે.

ચૂંટણી પંચે પણ વડાપ્રધાન મોદીની પહેલને સમર્થન આપ્યું છે, પરંતુ તે આ માટે તમામ પક્ષોની સંમતિ ઈચ્છે છે. ભૂતકાળમાં વરિષ્ઠ નેતા લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ પણ 1995 અને 2010માં આ મુદ્દો જોરશોરથી ઉઠાવ્યો હતો. પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખર્જીએ પણ લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણી એકસાથે યોજવાનું સમર્થન કર્યું હતું.

પ્રણવ મુખર્જીએ જણાવ્યું હતું કે, ચૂંટણી સુધારણા પર સકારાત્મક ચર્ચા કરવાનો સમય આવી ગયો છે. સમય આવી ગયો છે કે, આપણે જૂના સમયમાં પાછા જઈએ, જ્યારે સ્વતંત્રતા પછી તરત જ લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ એકસાથે યોજવામાં આવતી હતી.

વાસ્તવમાં એક સાથે ચૂંટણીની કવાયત ઘણા સમયથી ચાલી રહી છે. ડિસેમ્બર 2015માં પણ સંસદની સ્થાયી સમિતિએ દેશમાં તમામ વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ બે તબક્કામાં કરાવવાની ભલામણ કરી હતી. એપ્રિલ 2018માં લો કમિશને એક સાથે ચૂંટણી અંગે ત્રણ પાનાનું શ્વેતપત્ર બહાર પાડ્યું હતું. આ ડ્રાફ્ટમાં કાયદા પંચે તથ્યોના આધારે એકસાથે ચૂંટણી કરાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો અને તેને લગતી વ્યાપક ચર્ચા કરવાનું પણ કહ્યું હતું.

કમિશનના ડ્રાફ્ટમાં, એક સાથે ચૂંટણીને લઈને અગાઉ ઉઠાવવામાં આવેલી માંગણીઓ અથવા ભલામણોનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. ઈતિહાસમાં જઈએ તો એક સાથે ચૂંટણીનો વિચાર સૌપ્રથમવાર 1983માં ચૂંટણી પંચ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા વાર્ષિક અહેવાલમાં આવ્યો હતો. આ પછી 1999માં લો કમિશનના રિપોર્ટ અને વર્ષ 2015માં સંસદની સ્ટેન્ડિંગ કમિટીના રિપોર્ટમાં પણ એકસાથે ચૂંટણી અંગે સકારાત્મક ચર્ચા સામે આવી હતી.

વર્ષ 2017માં નીતિ આયોગે આ વિષય પર એક વિશ્લેષણ પેપર પણ બહાર પાડ્યું હતું અને એક સાથે ચૂંટણીની ભલામણ કરી હતી. નીતિ આયોગે તો 2024માં લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણી એકસાથે યોજવાનું સૂચન પણ કર્યું હતું. પંચે તેના નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે, અમે 2024માં લોકસભા ચૂંટણીથી એકસાથે બે તબક્કામાં ચૂંટણીઓ કરાવવા તરફ આગળ વધી શકીએ છીએ. આમાં કેટલીક વિધાનસભાઓનો કાર્યકાળ એક સાથે ઓછો કરવો પડશે કે લંબાવવો પડશે.

ઉલ્લેખનીય છે કે, આઝાદી પછી દેશમાં એક સાથે ચૂંટણીઓ યોજાતી હતી. 1951-52 માં પ્રથમ સામાન્ય ચૂંટણીઓમાં, લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ એક સાથે યોજાઈ હતી. આ ક્રમ 1967 સુધી અવિરત ચાલુ રહ્યો, પરંતુ 1968 અને 1969માં કેટલીક વિધાનસભાઓના અકાળ વિસર્જન અને 1971માં લોકસભાની મધ્યસત્ર ચૂંટણીને કારણે આ ક્રમ તૂટી ગયો હતો. ત્યારથી માત્ર આઠમી, દસમી, ચૌદમી અને પંદરમી લોકસભા જ તેમનો કાર્યકાળ પૂર્ણ કરી શકી છે.

હવે સ્થિતિ એવી છે કે, દેશમાં દર વર્ષે નાની-મોટી, સરેરાશ 5-7 ચૂંટણીઓ યોજાય છે. આ વારંવારની ચૂંટણીઓમાં માત્ર મોટા ખર્ચાઓ જ નથી થતા પરંતુ સતત લાગુ આચારસંહિતાના કારણે સરકારી કામકાજ પર ખરાબ અસર પડે છે. નીતિ આયોગના મતે, અવારનવાર ચૂંટણીને કારણે, નીતિ ઘડતરમાં સ્થિરતા નથી અને મતદારોને આકર્ષવા માટે, માળખાકીય સુધારાને બદલે ટૂંકી દ્રષ્ટિવાળા અને લોકશાહી નિર્ણયોને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે છે.

એકસાથે ચૂંટણી યોજવા (One Nation One Election) ની તરફેણમાં મૂળભૂત રીતે ચાર દલીલો આપવામાં આવી છે :

1) આ વારંવાર ચૂંટણી યોજવાના ખર્ચને ટાળશે, જેનાથી માત્ર પૈસા જ નહીં પણ સમયની પણ બચત થશે.

2) આદર્શ આચારસંહિતાના કારણે સરકારી કામો અટકતા અટકશે, અને સરકારો વારંવાર ચૂંટણીને બદલે શાસન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકશે.

3) ચૂંટણીના કારણે જાહેર જીવનમાં વિક્ષેપો મર્યાદિત હોય શકે છે.

4) લગભગ દરેક સમયે એક અથવા બીજી ચૂંટણીમાં તૈનાત આપણા સુરક્ષા દળોને સુરક્ષા અને કાયદો અને વ્યવસ્થાની જાળવણી માટે તૈનાત કરી શકાય છે.

આ દલીલોના આધારે વડાપ્રધાન મોદીની એકસાથે ચૂંટણીની યોજનાને વ્યાપક જન સમર્થન મળે છે, પરંતુ મહત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે, જ્યારે બધું જ આટલું પરફેક્ટ છે, તો પછી કયા બિંદુઓ પર અવરોધો આવે છે? વાસ્તવમાં એક સાથે ચૂંટણીના માર્ગમાં અવરોધ તમામ પક્ષોની સંમતિના પ્રશ્ન પર રહેલો છે. ચૂંટણી પંચે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે, તે એક દેશ એક ચૂંટણી માટે તૈયાર છે, જો તમામ પક્ષો તેના પર સર્વસંમતિ સાધે, પરંતુ શું તમામ રાજકીય પક્ષો આના પર સહમત થશે?

સમય આવી ગયો છે કે, જ્યારે આપણે One Nation One Election ના કોન્સેપ્ટ પર ગંભીરતાથી કામ કરીએ. આ દિશામાં પહેલ કરીને કેન્દ્ર સરકારે 'One Nation One Election' અંગે એક સમિતિની રચના કરી છે. પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદને આ સમિતિના અધ્યક્ષ બનાવવામાં આવ્યા છે. આ કમિટી આ મુદ્દા પર વિચાર કર્યા બાદ પોતાનો રિપોર્ટ આપશે. આ પછી જ નક્કી થશે કે, આગામી સમયમાં લોકસભાની ચૂંટણીની સાથે તમામ રાજ્યોની વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ પણ યોજાશે કે કેમ?

(લેખક ભાજપના ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રીય ઉપાધ્યક્ષ છે, લેખકે આ લેખમાં પોતાના અંગત મંતવ્યો વ્યક્ત કર્યા છે. લેખમાં પ્રસ્તુત કોઈપણ મંતવ્યો અને માહિતી માટે OneIndia જવાબદાર નથી.)

English summary

Lok sabha election 2024 : know posibility of One Nation One Election in india