ફિશિંગ, છેતરપિંડી અને ડીપફેક્સ: સાયબર ફ્રોડ સામે ગૃહ મંત્રાલય સતત એક્શનમાં

ડિજિટલ ઇન્ડિયા પહેલ હેઠળ ભારતનો ડિજિટલ વ્યાપ ઝડપથી વિસ્તરી રહ્યો છે ત્યારે ગૃહ મંત્રાલય (MHA) એ નાગરિકોને વધતા સાયબર છેતરપિંડીથી બચાવવા માટે પ્રયાસો ઝડપી બનાવ્યા છે.

આ પગલું સાયબર ગુનાની ઘટનાઓમાં તીવ્ર વધારો વચ્ચે લેવામાં આવ્યું છે, જે ઓનલાઈન ફ્રોડના વધતા પ્રમાણ અને સરકારની સુધારેલી રિપોર્ટિંગ અને શોધ પદ્ધતિઓ બંનેને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

સત્તાવાર માહિતી અનુસાર, ભારતમાં સાયબર સુરક્ષા ઘટનાઓ 2022 માં 10.29 લાખથી વધીને 2024 માં 22.68 લાખ થઈ ગઈ છે, જ્યારે ફેબ્રુઆરી 2025 સુધીમાં નેશનલ સાયબર ક્રાઈમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ (NCRP) પર 36.45 લાખની સાયબર છેતરપિંડીની જાણ કરવામાં આવી હતી.

ભારતની વિસ્તરતી ડિજિટલ કનેક્ટિવિટીએ 86% થી વધુ ઘરોને આવરી લેતા નાગરિકોની કાર્ય કરવાની વ્યવહાર કરવાની અને વાતચીત કરવાની રીતમાં પરિવર્તન લાવ્યું છે. જો કે, આ ઝડપી કનેક્ટિવિટીએ ઓનલાઈન શોષણ માટેનો રસ્તો ખોલ્યો છે, જેનાથી ડિજિટલ સલામતી રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતા બની છે.

સોફેસ્ટિકેટેડ કૌભાંડમાં વધારો
સાયબર ગુનેગારો અદ્યતન ટેકનોલોજી અને ફિશિંગ, સ્પૂફિંગ અને ડીપફેક જેવી ભ્રામક યુક્તિઓનો ઉપયોગ કરીને નાગરિકોને નિશાન બનાવી રહ્યા છે. હાલના જ એક કિસ્સામાં બેંગલુરુની એક 57 વર્ષીય મહિલાએ આધ્યાત્મિક નેતા સદગુરુના નકલી રોકાણ પ્લેટફોર્મનો પ્રચાર કરતા ડીપફેક વીડિયો દ્વારા છેતરપિંડીનો ભોગ બન્યા બાદ 3.75 કરોડ ગુમાવ્યા.

આવી જ રીતે નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણના ડીપફેક વીડિયો સોશિયલ મીડિયા પર ફરતા થઈ રહ્યા છે, જેમાં તેમને ખોટી રીતે સરકાર દ્વારા સમર્થિત રોકાણ યોજનાને સમર્થન આપતી દર્શાવવામાં આવી છે અને અવાસ્તવિક વળતરનું વચન આપવામાં આવ્યું છે. બીજા એક કિસ્સામાં હૈદરાબાદના એક 25 વર્ષીય વ્યક્તિએ મોતીલાલ ઓસ્વાલ લોગોનો ઉપયોગ કરીને જાહેરાત કરાયેલ નકલી ટ્રેડિંગ એપ્લિકેશનમાં રોકાણ કર્યા પછી 12.5 લાખથી વધુ ગુમાવ્યા.

ડીપફેક વીડિયોનો ઉપયોગ વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારીઓની નકલ કરવા માટે પણ કરવામાં આવ્યો છે, જે નાગરિકોને અવાસ્તવિક વળતરનું વચન આપતી અસ્તિત્વમાં ન હોય તેવી યોજનાઓમાં રોકાણ કરવા માટે ગેરમાર્ગે દોરે છે. આ કૌભાંડો દર્શાવે છે કે ટેકનોલોજી-આધારિત છેતરપિંડી કેવી રીતે વધુ સુસંસ્કૃત, સંગઠિત અને નુકસાનકારક બની રહી છે.

મજબૂત સાયબર સુરક્ષા માળખું
વધતા જતા ખતરાનો સામનો કરવા ગૃહ મંત્રાલયે ભારતીય સાયબર ક્રાઇમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (I4C) દ્વારા તેના બહુ-સ્તરીય સાયબર સંરક્ષણ મિકેનિઝમને મજબૂત બનાવ્યું છે.

આ પહેલ હેઠળ, રાષ્ટ્રીય સાયબર ક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ (www.cybercrime.gov.in) નાગરિકોને વિવિધ સાયબર ગુનાઓ સંબંધિત ફરિયાદો નોંધાવવાની મંજૂરી આપે છે, જેમાં ઓનલાઈન નાણાકીય છેતરપિંડી, ઓળખ ચોરી અને મહિલાઓ અને બાળકોને લક્ષ્ય બનાવતા ગુનાઓનો સમાવેશ થાય છે.

એક સમર્પિત હેલ્પલાઇન નંબર 1930 પણ પીડિતોને તાત્કાલિક સહાય પૂરી પાડે છે, જે અધિકારીઓ અને બેંકોને વાસ્તવિક સમયમાં છેતરપિંડીભર્યા વ્યવહારો સ્થિર કરવામાં મદદ કરે છે.

આ ઉપરાંત મંત્રાલય ક્ષમતા નિર્માણના પગલાંમાં રોકાણ કરી રહ્યું છે. 1,05,796 થી વધુ પોલીસ અધિકારીઓએ સાયટ્રેન પોર્ટલ પર નોંધણી કરાવી છે, જે MHA દ્વારા સંચાલિત ઇ-લર્નિંગ પ્લેટફોર્મ છે જે સાયબર ક્રાઇમ તપાસમાં તાલીમ આપે છે. અત્યાર સુધીમાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં અધિકારીઓને 82,704 થી વધુ પ્રમાણપત્રો જારી કરવામાં આવ્યા છે.

આંતર-મંત્રાલય સંકલન
સાયબર જોખમો તમામ ક્ષેત્રોમાં ઘટે છે તે ઓળખીને MHA નિવારક કાર્યવાહીને મજબૂત બનાવવા માટે ટેલિકોમ્યુનિકેશન વિભાગ (DoT) અને અન્ય એજન્સીઓ સાથે પણ નજીકથી કામ કરી રહ્યું છે.

DoT ની નાણાકીય છેતરપિંડી જોખમ સૂચક (FRI) સિસ્ટમ શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ મોબાઇલ નંબરોને ફ્લેગ કરે છે, તેમને મધ્યમ, ઉચ્ચ અથવા ખૂબ ઉચ્ચ જોખમ તરીકે વર્ગીકૃત કરે છે. આ ટેલિકોમ ઓપરેટરો અને બેંકોને આવા નંબરોને બ્લોક કરવાની અને મોટા પાયે નુકસાન પહોંચાડતા પહેલા છેતરપિંડી નેટવર્કને વિક્ષેપિત કરવાની મંજૂરી આપે છે.

આ સહયોગી પ્રયાસો એક સુરક્ષિત અને વધુ પારદર્શક ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવામાં મદદ કરી રહ્યા છે જ્યાં જવાબદારી અને ડેટા સુરક્ષા એકસાથે ચાલે છે.

જાહેર જાગૃતિ : સુરક્ષાની પ્રથમ હરોળ
સાયબર ગુના સામે લડવામાં ટેકનોલોજી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે, પરંતુ જાહેર જાગૃતિ એ સૌથી મજબૂત કવચ છે.

નાગરિકોને વિનંતી કરવામાં આવે છે કે તેઓ વણચકાસાયેલ લિંક્સ પર ક્લિક કરવાનું, OTP શેર કરવાનું અથવા સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ દ્વારા પ્રસારિત થતી ઑફર્સમાં રોકાણ કરવાનું ટાળે.

RBI અને SEBI જેવી નિયમનકારી સંસ્થાઓ નકલી ટ્રેડિંગ એપ્લિકેશન્સ અને ગેરમાર્ગે દોરતી ઓનલાઈન જાહેરાતો સામે સલાહ જારી કરે છે. સાયબરડોસ્ટ પહેલ હેઠળ નિયમિત જાગૃતિ ઝુંબેશનો હેતુ નાગરિકોને કૌભાંડોને ઓળખવા અને ટાળવા માટે સરળ, કાર્યક્ષમ માર્ગદર્શન સાથે સશક્ત બનાવવાનો છે.

સુરક્ષિત ડિજિટલ ભારત તરફ
અધિકારીઓ કહે છે કે સરકારનો ધ્યેય ફક્ત સાયબર ગુનેગારોને પકડવાનો જ નથી પણ ડિજિટલ તકેદારીની સંસ્કૃતિ બનાવવાનો પણ છે. સુધારેલ રિપોર્ટિંગ, રીઅલ-ટાઇમ પ્રતિભાવ અને રાષ્ટ્રવ્યાપી તાલીમ દ્વારા, ગૃહ મંત્રાલય ખાતરી કરી રહ્યું છે કે નાગરિકો ભારતના ઝડપથી વિસ્તરતા ડિજિટલ અર્થતંત્રમાં સુરક્ષિત રીતે જોડાઈ શકે.

સાયબરડોસ્ટ સાથે માહિતગાર રહો, સતર્ક રહો અને ઓનલાઈન સુરક્ષિત રહો. જો ભોગ બનશો, તો તાત્કાલિક 1930 અથવા cybercrime.gov.in પર જાણ કરો.

YouTube - https://youtube.com/@cyberdosti4c

Instagram- https://www.instagram.com/cyberdosti4c?igsh=c2tteTd5Mjl2b2cw

Facebook- https://www.facebook.com/share/1KVuL1aJ9y/?mibextid=wwXIfr

X- https://x.com/cyberdost?s=11

Whatsapp- https://whatsapp.com/channel/0029Va3VAOY8fewrOtXqMw1V

Daily hunt - https://m.dailyhunt.in/profile/I4C_MHA

English summary

MHA Takes Action Against Cyber Fraud: Phishing, Scams, and Deepfakes in Digital India