ચંદ્રના દક્ષિણી ધ્રુવ પર જવું કેમ છે મુશ્કેલ? અત્યાર સુધી કેટલા મિશન થયા ફેલ?

Updated: Monday, August 21, 2023, 20:59 [IST]

વિશ્વની અવકાશ એજન્સીઓ માટે ચંદ્રનો દક્ષિણ ધ્રુવ બર્મુડા ટ્રાયંગલ બની ગયો છે. સોફ્ટ લેન્ડિંગ માટે ઘણા ચંદ્ર મિશન અહીં નિષ્ફળ ગયા છે.

તાજેતરમાં જ ભારતનું ચંદ્રયાન-2 અને રશિયાનું લુના-25 મિશન પણ અહીં લેન્ડ કરવામાં નિષ્ફળ ગયા છે. જોકે, ભારતનું ચંદ્રયાન-3 ચંદ્ર મિશન સફળ થવાની શક્યતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.

ચંદ્રનો દક્ષિણ ધ્રુવ વિશ્વભરની અવકાશ એજન્સીઓ માટે રહસ્ય બની ગયો છે. ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર અત્યાર સુધી કોઈપણ સ્પેસ એજન્સીનું અવકાશયાન સફળતાપૂર્વક લેન્ડ થયું નથી. ચાર દાયકા પછી રશિયા દ્વારા શરૂ કરાયેલ લુના-25 મિશન 20 ઓગસ્ટની બપોરે નિષ્ફળ ગયું.

આ વાતની પુષ્ટિ રશિયન સ્પેસ એજન્સી રોસકોસમોસ દ્વારા કરવામાં આવી છે. 23 ઓગસ્ટની સાંજે, ભારતીય અવકાશ એજન્સી ISRO સંભવતઃ આવું કરનાર પ્રથમ અવકાશ એજન્સી બની જશે.

રશિયન સ્પેસ એજન્સીનું લુના-25 11 ઓગસ્ટના રોજ ચંદ્રની સપાટીથી થોડાક કિલોમીટર ઉપર ક્રેશ થયું હતું. અગાઉ, ISROનું ચંદ્રયાન-2 પણ વર્ષ 2019માં ચંદ્રની સપાટીથી લગભગ 3 કિમી ઉપર ક્રેશ થયું હતું. આવી સ્થિતિમાં, ચંદ્રનો આ ભાગ પણ બરમુડા ત્રિકોણ જેવો રહસ્યમય રહે છે.

વૈજ્ઞાનિકોના મતે ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર મોટી માત્રામાં ખનિજ સંસાધનો હોવાની સંભાવના છે. ઉપરાંત, અહીં બરફ જામી શકે છે, જેના કારણે અહીં જીવનની શક્યતાઓ શોધી શકાય છે. ભારતનું ત્રીજું ચંદ્ર-મિશન ચંદ્રયાન-3 પણ તેના વાતાવરણ, માટી વગેરેની તપાસ કરવા અહીં ઉતરવાનું છે.

દુનિયાભરની સ્પેસ એજન્સીઓ અત્યાર સુધીમાં 21 વખત ચંદ્ર પર ઉતરવામાં સફળ રહી છે. તેમાંથી 6 વખત માનવીએ પણ ચંદ્રની સપાટી પર પગ મૂક્યો છે. અમેરિકા, રશિયા, ચીન જેવા દેશોએ ચંદ્રની સપાટી પર પોતાના ધ્વજ લગાવ્યા છે. છેલ્લા એક દાયકાની વાત કરીએ તો માત્ર ચીન જ ત્રણ વખત ચંદ્રની સપાટી પર ઉતર્યું છે.

આ સિવાય મોટાભાગની સ્પેસ એજન્સીઓ 70ના દાયકામાં 17 વખત ચંદ્રની સપાટી પર ઉતરવામાં સફળ રહી છે. આ તમામ ચંદ્ર મિશન ચંદ્રના ઉત્તર ધ્રુવ પર સફળ રહ્યા છે. 1963 થી 1976 ની વચ્ચે, વિશ્વની વિવિધ અવકાશ એજન્સીઓએ 42 વખત ચંદ્ર પર ઉતરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, જેમાંથી માત્ર 21 વખત ચંદ્રની સપાટી પર સફળતાપૂર્વક ઉતરાણ કરવામાં આવ્યું છે.

ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર ક્રેશ લેન્ડિંગ વિશે જાણતા પહેલા આપણે ચંદ્ર અને પૃથ્વી વચ્ચેની 3 લાખ 84 હજાર કિલોમીટરની મુશ્કેલ યાત્રા વિશે જાણી લેવું જોઈએ. આટલા લાંબા પ્રવાસ દરમિયાન એક નાની ભૂલ પણ આખા મિશનને નિષ્ફળ બનાવી શકે છે.

ચંદ્રનું વાતાવરણ પૃથ્વી કરતાં પાતળું છે, એટલે કે અવકાશયાનને અહીંના વાતાવરણમાં ઓછું ઘર્ષણ થાય છે, જેના કારણે તે ચંદ્રની સપાટી પર ઝડપથી અથડાય છે અને ક્રેશ લેન્ડિંગનો શિકાર બને છે.

પૃથ્વીના વાતાવરણની વાત કરીએ તો તે ઘણું જાડું છે અને અવકાશયાનને તેમાં પૂરતું ઘર્ષણ થાય છે, જેના કારણે તે તેની ઝડપ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે અને સોફ્ટ લેન્ડિંગ ખૂબ જ સરળ બને છે.

છેલ્લી 15 મિનિટ કેમ મહત્વની?

ચંદ્રયાન-2 મિશન દરમિયાન ઈસરોના વડા કે. સિવને એમ પણ કહ્યું હતું કે લેન્ડિંગની છેલ્લી 15 મિનિટ ઘણી મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. સિવનની આગાહી અનુસાર, ચંદ્રયાન-2 ઉતરાણની અંતિમ ક્ષણોમાં ખોવાઈ ગયું હતું, જેના કારણે ભારતનું બહુપ્રતીક્ષિત ચંદ્ર મિશન નિષ્ફળ ગયું હતું.

જો કે, આ વખતે ISRO તેના ચંદ્ર મિશનની સફળતાને લઈને આત્મવિશ્વાસુ દેખાઈ રહ્યું છે. આ વખતે ISRO ચંદ્રયાન-3ને ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવની નજીક ઉતારી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં તે ક્રેશ થવાની શક્યતાઓ ઓછી દેખાઈ રહી છે.

આ ઉપરાંત, ISROએ તેના લેન્ડરના પગને મજબૂત બનાવ્યા છે, જેથી ક્રેશ લેન્ડિંગની સ્થિતિમાં પણ પ્રજ્ઞાન રોવર સરળતાથી તેમાંથી બહાર નીકળી શકે છે અને ચંદ્રની સપાટીની તપાસ કરી શકે છે.

દક્ષિણ ધ્રુવ પર ઉતરવું કેમ મુશ્કેલ છે?

ચંદ્રયાન-3એ 14મી જુલાઈએ પૃથ્વી પરથી ઉપાડ્યા બાદ તમામ અવરોધોને સફળતાપૂર્વક પાર કરી લીધા છે. 23 ઓગસ્ટના રોજ, તે પહેલા સાંજે 5:45 વાગ્યે ચંદ્રની સપાટી પર ઉતરવાનું હતું, જે હવે સાંજે 6:04 વાગ્યે થઈ ગયું છે. તેનો સમય થોડીવાર બદલાઈ ગયો છે.

ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવનું મહત્તમ તાપમાન 100 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી વધુ છે અને લઘુત્તમ તાપમાન માઈનસ 200 ડિગ્રી સેલ્સિયસની નજીક છે. ત્યાં પૂરતો પ્રકાશ છે, પરંતુ ચંદ્ર પૃથ્વીના દક્ષિણ ધ્રુવ એન્ટાર્કટિકાની જેમ ઠંડો માનવામાં આવે છે.

ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવમાં એટકેન બેસિન નામનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર હોવાનું માનવામાં આવે છે. ચુંબકીય ક્ષેત્રને કારણે તે અવકાશયાનને પોતાની તરફ ખેંચે છે. ચંદ્ર પર મોકલવામાં આવેલ અવકાશયાન અહીં ઉતરતા પહેલા ડી-બૂસ્ટ કરવામાં આવે છે.

આ એક એવો તબક્કો છે જેમાં અવકાશયાનની ગતિ ધીમે ધીમે ઓછી કરવામાં આવે છે જેથી તે ચંદ્રની સપાટી પર સરળતાથી નરમ ઉતરી શકે. દક્ષિણ ધ્રુવ ચુંબકીય ક્ષેત્ર હોવાથી અવકાશયાનની ગતિને અસર કરે છે (જે ધાતુથી બનેલું છે).

ચંદ્રયાન-3ના LHDAC (લેન્ડર હેઝાર્ડ ડિટેક્શન એન્ડ એવોઈડન્સ કેમેરા)એ તાજેતરમાં ઘણી તસવીરો મોકલી છે, જે દક્ષિણ ધ્રુવની નજીક છે. અહીં ઘણા મોટા ખાડાઓ અને કેટલીક જગ્યાએ સાદો વિસ્તાર જોઈ શકાય છે. ISRO તેના અવકાશયાનના વિક્રમ લેન્ડરને માંઝીનસ-યુ ક્રેટર પાસે લેન્ડ કરી શકે છે.

તેમાં હાજર વિક્રમ લેન્ડર 12 ડિગ્રી સુધી ઝોકવાળી સપાટી પર ઉતરવામાં સક્ષમ છે. ચંદ્રની સપાટી પર ઉતરતી વખતે, તેની ઝડપ 2 મીટર પ્રતિ સેકન્ડ હોઈ શકે છે, પરંતુ તેની આડી ગતિ આના કરતા ઘણી ઓછી હશે, માત્ર 0.5 મીટર પ્રતિ સેકન્ડ, જે તેના સોફ્ટ લેન્ડિંગને સરળ બનાવશે.