હોર્મુઝમાં જહાજ જપ્ત થયા બાદ યુએસ-ઈરાન તણાવ વધ્યો
અમેરિકાએ રવિવારે હોર્મુઝના અખાત નજીક પોતાની નૌકાદળની નાકાબંધી ટાળવાનો પ્રયાસ કરી રહેલા ઈરાની-ધ્વજવાળા કાર્ગો જહાજને અટકાવીને કબજે કરી લીધું હતું. આ કાર્યવાહીએ નાજુક યુદ્ધવિરામને પ્રશ્નાર્થમાં મૂકી દીધો છે, જે કેટલાક દિવસોમાં સમાપ્ત થવાનો છે. ઈરાનના સંયુક્ત સૈન્ય કમાન્ડે આના જવાબમાં કાર્યવાહી કરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી છે.
ગયા અઠવાડિયે યુએસ દ્વારા ઈરાની બંદરો પર નાકાબંધી શરૂ થયા પછી જહાજને આંતરવાની આ પ્રથમ ઘટના હતી. ઈરાનના સરકારી પ્રસારણકર્તાએ આ સશસ્ત્ર બોર્ડિંગને “ચાંચિયાગીરીનું કૃત્ય” અને “યુદ્ધવિરામનું ઉલ્લંઘન” ગણાવ્યું છે.
હોર્મુઝના અખાત પર યુએસ-ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ વધી રહ્યો છે અને યુદ્ધવિરામ બુધવાર સુધીમાં સમાપ્ત થઈ રહ્યો છે, ત્યારે રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની અગાઉની જાહેરાત કે યુએસ વાટાઘાટકારો સોમવારે ઈરાન સાથે નવી વાટાઘાટો માટે પાકિસ્તાન જશે, તેનું ભવિષ્ય અસ્પષ્ટ બન્યું છે.
યુએસ દ્વારા ઈરાની કાર્ગો જહાજને કબજે કરવાથી પાકિસ્તાનમાં યોજાનારી યુએસ-ઈરાનની વાટાઘાટો પર શંકાના વાદળો છવાયા છે અને વૈશ્વિક ઉર્જા સંકટ વધુ ઘેરું બનવાની શક્યતા છે. આ અનિશ્ચિતતાને કારણે તેલના ભાવ ફરી વધવા લાગ્યા છે, જે દાયકાઓના સૌથી ખરાબ વૈશ્વિક ઉર્જા સંકટને વધુ ઊંડું બનાવવાની ધમકી આપી રહ્યું છે.
ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પર જણાવ્યું હતું કે, ઓમાનના અખાતમાં યુએસ નેવીના ગાઈડેડ મિસાઈલ ડિસ્ટ્રોયરે ઈરાની-ધ્વજવાળા જહાજ, ટૌસ્કા,ને રોકવાની ચેતવણી આપી હતી અને “એન્જિન રૂમમાં છિદ્ર કરીને તેને તરત જ રોકી દીધું” હતું. યુએસ મરીન દળોએ યુએસ-પ્રતિબંધિત આ જહાજને પોતાના કબજામાં લીધું હતું અને “તેમાં શું છે તે જોઈ રહ્યા છે!” જોકે, કોઈને ઈજા થઈ હતી કે કેમ તે સ્પષ્ટ થયું નથી.
યુએસ સેન્ટ્રલ કમાન્ડ, જેણે આ બાબતે પ્રશ્નોના જવાબ આપ્યા ન હતા, તેણે જણાવ્યું હતું કે ડિસ્ટ્રોયરે “છ કલાકના સમયગાળા દરમિયાન વારંવાર ચેતવણીઓ” આપી હતી. ઈરાની સરકારી મીડિયા સૂચવી રહ્યું છે કે આ વાટાઘાટો થશે નહીં. ટ્રમ્પની વાટાઘાટોની જાહેરાત અંગે ઈરાની અધિકારીઓ તરફથી કોઈ સીધી ટિપ્પણી આવી નથી.
જોકે, ઈરાની સરકારી મીડિયાએ, કોઈ પણ અનામી સ્ત્રોતો સિવાય અન્ય કોઈને ટાંક્યા વિના, ટૂંકા અહેવાલો બહાર પાડ્યા હતા જેમાં સૂચવવામાં આવ્યું હતું કે વાટાઘાટો થશે નહીં. જહાજ જપ્ત થયાની જાહેરાત થયાના મિનિટો પછી, ઈરાની સરકારી મીડિયાએ રવિવારે રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશકિયાનની પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન શેહબાઝ શરીફ સાથેની ફોન વાતચીત વિશે અહેવાલ આપ્યો હતો.
અહેવાલો અનુસાર, પેઝેશકિયાને કહ્યું હતું કે, યુએસની કાર્યવાહીઓમાં “ધમકાવવું અને ગેરવાજબી વર્તન” સામેલ છે, જેના કારણે એવી શંકા વધી છે કે યુએસ અગાઉની રીતોનું પુનરાવર્તન કરશે અને “ડિપ્લોમસીને દગો આપશે.” ઈરાનના સરકારી પ્રસારણકર્તાએ જણાવ્યું હતું કે, વિદેશ પ્રધાન અબ્બાસ અરઘચીએ પાકિસ્તાનના તેમના સમકક્ષને અન્ય એક ફોન પર જણાવ્યું હતું કે, યુએસની તાજેતરની કાર્યવાહીઓ, વાકછટા અને વિરોધાભાસો “ખરાબ ઇરાદાઓ અને ડિપ્લોમસીમાં ગંભીરતાનો અભાવ” ના સંકેતો છે.
પાકિસ્તાને બીજા રાઉન્ડની વાટાઘાટોની પુષ્ટિ કરી ન હોવા છતાં, અધિકારીઓએ ઈસ્લામાબાદમાં સુરક્ષા કડક કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. પ્રયાસોમાં સામેલ એક પ્રાદેશિક અધિકારીએ નામ ન આપવાની શરતે જણાવ્યું હતું કે મધ્યસ્થીઓ તૈયારીઓને અંતિમ રૂપ આપી રહ્યા હતા અને યુએસ સુરક્ષા ટીમો અગાઉથી ત્યાં તૈનાત હતી.
વ્હાઇટ હાઉસે અગાઉ જણાવ્યું હતું કે ઉપરાષ્ટ્રપતિ જે.ડી. વેન્સ, જેમણે ગયા સપ્તાહના અંતે ૨૧ કલાકથી વધુ ચાલેલી ઐતિહાસિક સામ-સામે વાટાઘાટોના પ્રથમ રાઉન્ડનું નેતૃત્વ કર્યું હતું, તેઓ રાજદૂત સ્ટીવ વિટકોફ અને જેરેડ કુશ્નર સાથે પાકિસ્તાનમાં યુએસ પ્રતિનિધિમંડળનું નેતૃત્વ કરશે.
ઈરાને શનિવારે જણાવ્યું હતું કે તેને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ તરફથી નવા પ્રસ્તાવો મળ્યા છે. જોકે, ઈરાનના મુખ્ય વાટાઘાટકાર, સંસદના અધ્યક્ષ મોહમ્મદ બાગેર કાલિબાફે શનિવારે મોડી રાત્રે કહ્યું હતું કે “ડિપ્લોમસીના ક્ષેત્રમાં કોઈ પીછેહઠ નહીં થાય,” તેમણે બંને પક્ષો વચ્ચે “મોટો અંતર” હોવાનું સ્વીકાર્યું હતું.
આ મુદ્દાઓ પર કોઈ પક્ષે પોતાની સ્થિતિ બદલી હતી કે કેમ તે સ્પષ્ટ નથી, જેના કારણે વાટાઘાટોનો છેલ્લો રાઉન્ડ ખોરવાઈ ગયો હતો. તેમાં ઈરાનનો પરમાણુ સમૃદ્ધિકરણ કાર્યક્રમ, તેના પ્રાદેશિક પ્રોક્સીઓ અને હોર્મુઝનો અખાત મુખ્ય હતા.
વાટાઘાટો અંગે ટ્રમ્પની જાહેરાતમાં ઈરાની માળખાકીય સુવિધાઓ સામેની તેમની ધમકીઓનો પુનરાવર્તન કરવામાં આવ્યું હતું, જેની વ્યાપક ટીકા થઈ હતી અને યુદ્ધ અપરાધોની ચેતવણીઓ પણ મળી હતી. તેમણે લખ્યું હતું કે, જો ઈરાન યુએસ-પ્રસ્તાવિત કરાર માટે સંમત ન થાય, તો “યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઈરાનમાં દરેક પાવર પ્લાન્ટ અને દરેક પુલને નષ્ટ કરી દેશે.”
યુદ્ધ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત ન થાય ત્યાં સુધી ઈરાન અખાત પર નિયંત્રણ જાળવવા માંગે છે. ઈરાન અને યુએસ દ્વારા ઈરાની બંદરો તરફ અને ત્યાંથી જતા જહાજો પરના હુમલાઓ અને નાકાબંધી વચ્ચે જહાજો આ ગંભીર જળમાર્ગમાંથી પસાર થઈ શકતા નથી. સેંકડો જહાજો દરેક છેડે ક્લિયરન્સની રાહ જોઈ રહ્યા છે.
સામાન્ય રીતે વિશ્વના તેલ વેપારનો લગભગ પાંચમો ભાગ, તેમજ વિશ્વના ખેડૂતો માટે ખાતર, કુદરતી ગેસ અને અફઘાનિસ્તાન અને સુદાન જેવા ગંભીર જરૂરિયાતમંદ સ્થળો માટે માનવતાવાદી પુરવઠા જેવી મહત્વપૂર્ણ વસ્તુઓ આ અખાતમાંથી પસાર થાય છે.
ઈઝરાયેલ અને લેબનોનમાં ઈરાન-સમર્થિત હિઝબુલ્લાહ આતંકવાદી જૂથ વચ્ચે ૧૦-દિવસીય યુદ્ધવિરામ શુક્રવારે અમલમાં આવ્યા પછી ઈરાને અખાતને ફરીથી ખોલવાની જાહેરાત કરી હતી. પરંતુ પછી ટ્રમ્પે કહ્યું કે જ્યાં સુધી તેહરાન યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથે કરાર ન કરે ત્યાં સુધી યુએસ નાકાબંધી “સંપૂર્ણપણે અમલમાં રહેશે”, અને ઈરાને કહ્યું કે તે યુદ્ધની શરૂઆતમાં લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધોને ફરીથી લાગુ કરશે. શનિવારે, ઈરાને પસાર થવાનો પ્રયાસ કરી રહેલા જહાજો પર ગોળીબાર કર્યો હતો.
ઈસ્લામિક રિપબ્લિક માટે, અખાત બંધ કરવું એ કદાચ તેનું સૌથી શક્તિશાળી શસ્ત્ર છે, જે ટ્રમ્પ પર રાજકીય દબાણ લાવી શકે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ માટે, નાકાબંધી ઈરાનની પહેલેથી જ નબળી પડેલી અર્થવ્યવસ્થાને વધુ સંકોચી રહી છે. બંને પક્ષોએ એકબીજા પર યુદ્ધવિરામ ભંગ કરવાનો આરોપ લગાવ્યો છે.
ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં યુએસ સૈન્ય મથકોને મોટાભાગનો પુરવઠો આ અખાતમાંથી આવતો હોવાથી, ઈરાનની સુપ્રીમ નેશનલ સિક્યોરિટી કાઉન્સિલે શનિવારે મોડી રાત્રે જણાવ્યું હતું કે “યુદ્ધ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થાય ત્યાં સુધી ઈરાન અખાતમાંથી પસાર થતા ટ્રાફિક પર દેખરેખ અને નિયંત્રણ જાળવવા માટે કટિબદ્ધ છે.”
આનો અર્થ થાય છે ઈરાન-નિર્ધારિત માર્ગો, ફીની ચુકવણી અને ટ્રાન્ઝિટ પ્રમાણપત્રો જારી કરવા. કાઉન્સિલ તાજેતરમાં ઈરાનની વાસ્તવિક સર્વોચ્ચ નિર્ણય લેતી સંસ્થા તરીકે કાર્ય કરી રહી છે. ફેબ્રુઆરી ૨૮ ના રોજ તહેરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગેની વાટાઘાટો દરમિયાન યુએસ અને ઈઝરાયેલે શરૂ કરેલા યુદ્ધને હવે આઠ અઠવાડિયા થઈ ગયા છે.
આ સંઘર્ષમાં ઈરાનમાં ઓછામાં ઓછા ૩,૦૦૦ લોકો, લેબનોનમાં ૨,૨૯૦ થી વધુ, ઈઝરાયેલમાં ૨૩ અને ગલ્ફ આરબ રાજ્યોમાં એક ડઝનથી વધુ લોકો માર્યા ગયા છે. લેબનોનમાં ૧૫ ઇઝરાયેલી સૈનિકો અને સમગ્ર પ્રદેશમાં ૧૩ યુએસ સૈન્ય કર્મચારીઓ પણ જીવ ગુમાવી ચૂક્યા છે.
Click it and Unblock the Notifications
Sign in with Google
