Union Budget 2026: ભારતનું બજેટ સાંજે 5 વાગ્યે કેમ રજૂ થતું હતું અને હવે 1 ફેબ્રુઆરી સવારે 11 વાગ્યે કેમ?

કેન્દ્રીય નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણ 1 ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ લોકસભામાં ભારતનું કેન્દ્રીય બજેટ (Union Budget) રજૂ કરશે. આ મોદી સરકાર 3.0 નું ત્રીજું પૂર્ણ બજેટ અને નિર્મલા સીતારમણનું સતત નવમું બજેટ હશે.

પરંતુ શું તમે જાણો છો કે પહેલા બજેટ દર વર્ષે 28 ફેબ્રુઆરીએ સાંજે 5 વાગ્યે રજૂ કરવામાં આવતું હતું? હવે તારીખ 1 ફેબ્રુઆરી અને સમય સવારે 11 કેમ થઈ ગયો? આ ફેરફારો માત્ર ઔપચારિક નથી, પરંતુ તેના ઊંડા ઐતિહાસિક અને વહીવટી કારણો છે.

1. બજેટના સમયનો ઇતિહાસ: બ્રિટિશ કાળની પરંપરા (સાંજે 5 વાગ્યાનો સમય)

આઝાદી પહેલા અને આઝાદી પછી પણ લાંબા સમય સુધી (1999 સુધી) બજેટ સાંજે 5 વાગ્યે રજૂ થતું હતું.

કારણ: આ સમય બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો. ભારત અને બ્રિટન વચ્ચે 4 કલાક 30 મિનિટનો તફાવત હતો. જ્યારે ભારતમાં સાંજે 5 વાગતા ત્યારે લંડનમાં સવારના 11:30 વાગ્યા હોય. આનાથી બ્રિટિશ સરકાર અને અધિકારીઓ તરત જ બજેટની માહિતી મેળવી શકતા હતા.

2. 1999માં ફેરફાર: અટલ બિહારી વાજપેયી સરકારે તોડી પરંપરા

વર્ષ 1999માં તત્કાલીન નાણામંત્રી યશવંત સિંહાએ પહેલીવાર બજેટ સવારે 11 વાગ્યે રજૂ કર્યું.

મુખ્ય કારણ: ભારત હવે બ્રિટિશ ગુલામ નહોતું, તેથી લંડનના સમય મુજબ ચાલવાની જરૂર નહોતી. સવારે 11 વાગ્યે બજેટ રજૂ કરવાથી સાંસદો અને મીડિયાને આખા દિવસના વિશ્લેષણ અને ચર્ચા માટે પૂરતો સમય મળે છે.

3. 2017માં તારીખનો મોટો ફેરફાર: 28 ફેબ્રુઆરીથી 1 ફેબ્રુઆરી

2017માં તત્કાલીન નાણામંત્રી અરુણ જેટલીએ બજેટની તારીખ બદલીને 1 ફેબ્રુઆરી કરી દીધી.

વહીવટી કારણો:

ભારતનું નાણાકીય વર્ષ 1 એપ્રિલથી શરૂ થાય છે. ફેબ્રુઆરીના અંતમાં બજેટ રજૂ કરવાથી પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવામાં માર્ચનો આખો મહિનો નીકળી જતો હતો, જેનાથી નવી યોજનાઓ લાગુ કરવામાં વિલંબ થતો હતો.

1 ફેબ્રુઆરીએ બજેટ રજૂ કરવાથી સરકારને બે મહિના (ફેબ્રુઆરી અને માર્ચ) નો વધારાનો સમય મળે છે, જેથી 1 એપ્રિલથી તમામ કામગીરી સરળતાથી શરૂ થઈ શકે.

4. રેલ બજેટનું વિલીનીકરણ

પહેલા રેલ બજેટ અલગથી રજૂ કરવામાં આવતું હતું. 2017 થી રેલ બજેટને મુખ્ય કેન્દ્રીય બજેટમાં જ સામેલ કરી દેવામાં આવ્યું છે.