શું હોય છે ક્રીમી લેયર? જાણો ઓબીસી અનામતમાં કેવી રીતે એન્ટ્રી થઈ?

સુપ્રીમ કોર્ટે અનુસુચિત જાતિ-જનજાતિ અનામતમાં કોટા અંદર કોટાને મંજુરી આપી દીધી છે. સુપ્રીમ કોર્ટના આ આદેશ સાથે જ એસસી-એસટી અનામતમાં ક્રીમી લેયરની એન્ટ્રી થઈ છે.

સુપ્રીમ કોર્ટના સાત જજોની બંધારણીય બેન્ચે નિર્ણયમાં કહ્યું કે રાજ્યોએ પણ SC/STમાં ક્રીમી લેયરની ઓળખ કરવી જોઈએ અને તેમને અનામતના દાયરામાંથી બાકાત રાખવા જોઈએ. બેન્ચના બીજા જજ જસ્ટિસ વિક્રમ નાથે પણ તેને સમર્થન આપ્યું.

તેમણે કહ્યું કે, જે રીતે ક્રીમી લેયરનો સિદ્ધાંત ઓબીસી કેટેગરીમાં લાગુ કરવામાં આવે છે તે જ રીતે એસસી/એસટી કેટેગરીમાં પણ લાગુ થવો જોઈએ. હવે પ્રશ્ન એ થાય છે કે ક્રીમી લેયર શું છે અને તેને ઓબીસી અનામતમાં ક્યારે, કેવી રીતે અને શા માટે દાખલ કરવામાં આવ્યું?

ઓબીસી માટે 27 ટકા અનામતની જોગવાઈ
દેશમાં OBC વર્ગ માટે 27 ટકા અનામતની જોગવાઈ છે. આ માટે સરકાર દ્વારા કેટલાક નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે. આ નિયમો અનુસાર, દરેક OBC ઉમેદવાર આ અનામતનો લાભ મેળવી શકે નહીં. આ માટે ઓબીસી કેટેગરીને ક્રીમી અને નોન-ક્રિમી લેયરમાં વહેંચવામાં આવી છે. અનામતનો લાભ માત્ર નોન-ક્રીમી OBC ઉમેદવારોને જ મળે છે.

ક્રીમી લેયર શબ્દ પ્રથમ વખત વર્ષ 1971માં સત્તાનાથન કમિશન દ્વારા પ્રચલિત કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારપછી પંચ દ્વારા સૂચના આપવામાં આવી હતી કે ક્રીમી લેયરમાં આવતા લોકોને સિવિલ સર્વિસ પોસ્ટમાં અનામતની બહાર રાખવામાં આવે. તે સમયે સત્તાનાથન સમિતિએ ક્રીમી લેયરમાં આવતા OBC પરિવારોના તમામ સ્ત્રોતમાંથી કુલ વાર્ષિક આવક 1 લાખ અને તેથી વધુ નક્કી કરી હતી.

2014માં આ મર્યાદા વધારીને 2.5 લાખ રૂપિયા પ્રતિ વર્ષ કરવામાં આવી. વર્ષ 2008માં તેને વધારીને 4.5 લાખ રૂપિયા, 2013માં તેને વધારીને 6 લાખ રૂપિયા અને 2017માં આ રકમ વધારીને 8 લાખ રૂપિયા વાર્ષિક કરવામાં આવી હતી. 8 લાખ કે તેથી વધુ આવક ધરાવતા OBC પરિવારો ક્રીમી લેયર હેઠળ આવશે અને તેમને OBC અનામતનો લાભ નહીં મળે.

આ સાથે ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ પર્સોનેલ એન્ડ ટ્રેનિંગ (DoPT) એ પણ નક્કી કર્યું હતું કે OBC પરિવારોની આવક મર્યાદા દર ત્રણ વર્ષે સુધારવામાં આવશે. જો કે 2017માં સુધારા બાદ તેમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો નથી. વર્ષ 1992માં આ મામલો સુપ્રીમ કોર્ટમાં પણ પહોંચ્યો હતો. ત્યારબાદ ઈન્દિરા સાહનીના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે અનામત જાળવી રાખતો આદેશ આપ્યો.

આ સાથે ઓબીસીના ક્રીમી લેયરના માપદંડો નક્કી કરવા માટે નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ આરએન પ્રસાદના નેતૃત્વમાં નિષ્ણાત સમિતિની રચના કરવામાં આવી. આ સમિતિ દ્વારા આપવામાં આવેલા સૂચનો પર 8 સપ્ટેમ્બર, 1993ના રોજ DoPT એ ચોક્કસ રેન્ક/સ્ટેટસ/આવક ધરાવતા લોકોની વિવિધ શ્રેણીઓની યાદી તૈયાર કરી. આ યાદીમાં સામેલ લોકોના બાળકોને ઓબીસી અનામતનો લાભ મળી શકશે નહીં. આ જોગવાઈ એટલા માટે કરવામાં આવી હતી કે અનામતનો લાભ મેળવીને માત્ર જરૂરિયાતમંદોને જ બઢતી મળી શકે અને સક્ષમ લોકો તેના દાયરામાં ન આવે.

યાદી અનુસાર, જો 8 લાખ કે તેથી વધુની વાર્ષિક આવક ધરાવતા OBC પરિવારનો કોઈ સભ્ય સરકારી નોકરીમાં હોય તો તેને ક્રીમી લેયર કેટેગરીમાં રાખવામાં આવે છે. ખેતીમાંથી થતી આવક આમાં સામેલ નથી. આ નિયમમાં ઓબીસી પરિવારના બાળક માટે સરકારી નોકરીમાં માતા-પિતાનો દરજ્જો ખૂબ મહત્વ ધરાવે છે.

એટલે કે આવા બાળકો માટે ઓબીસી અનામતની મર્યાદા તેમના માતા-પિતાના રેન્કના આધારે નક્કી કરવામાં આવે છે અને પગારમાંથી તેમની આવકને ધ્યાનમાં લેવામાં આવતી નથી. ઉદાહરણ તરીકે ધારો કે ઓબીસી ઉમેદવારના માતા-પિતામાંથી એક અથવા બંને બંધારણીય પદ ધરાવે છે તો તેને અનામતનો લાભ નહીં મળે.

બંધારણીય હોદ્દાઓમાં રાષ્ટ્રપતિ, ઉપરાષ્ટ્રપતિ, સુપ્રીમ કોર્ટ અથવા હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશ, યુનિયન પબ્લિક સર્વિસ કમિશનના અધ્યક્ષ અથવા સભ્ય, રાજ્યોના જાહેર સેવા આયોગના અધ્યક્ષ અથવા સભ્ય, કોમ્પ્ટ્રોલર અને ઑડિટર જનરલ તેમજ મુખ્ય ચૂંટણીનો સમાવેશ થાય છે.

જો OBC ઉમેદવારના માતાપિતામાંથી એક અથવા બંને સીધા જ ગ્રુપ-A સેવામાં જોડાયા હોય અથવા બંને ગ્રુપ-B સેવામાં હોય તો તેમને પણ ક્રીમી લેયરમાં રાખવામાં આવે છે. જો માતા-પિતામાંથી એક અથવા માતા-પિતામાંથી એક 40 વર્ષની વય પહેલા પ્રમોશન મેળવ્યા પછી ગ્રુપ-Aમાં જોડાય તો પણ તેમના બાળકો ક્રીમી લેયરમાં આવે છે.

જાહેર ક્ષેત્રની કંપનીઓ (પીએસયુ), બેંકો, વીમા કંપનીઓના અધિકારીઓ, યુનિવર્સિટીઓના અધિકારીઓ, ડોકટરો, એન્જિનિયરો તેમજ કોઈપણ ખાનગી કંપનીમાં વરિષ્ઠ અધિકારીઓના બાળકો પણ ક્રીમી લેયર હેઠળ આવે છે.

જો OBC કેટેગરીના ઉમેદવારના પરિવાર પાસે શહેરમાં પોતાનું ઘર હોય, સારી આવક સાથે પોતાની જમીન હોય, આર્મીમાં કર્નલના બાળકો હોય, નેવી અને એરફોર્સમાં સમાન રેન્કના અધિકારીઓ હોય તો તેઓ પણ ક્રીમી લેયરમાં આવે છે.

English summary

What is the creamy layer? Know how to enter OBC reservation?