કેબિનેટ અને રાજ્યમંત્રીમાં કોણ વધુ તાકાતવર? જાણો બન્ને વચ્ચેનો તફાવત

કેન્દ્રમાં એનડીએ સરકાર બની ગઈ છે. આમાં કેબિનેટ મંત્રી બનાવવા માટે કેટલીક પાર્ટીઓ સતત ડિમાન્ડ કરી છે. અહીં સવાલ એ થાય કે આખરે કેબિનેટ અને રાજ્યમંત્રીમાં તફાવત શું હોય છે?

મોદી સરકારમાં 30 કેબિનેટ મંત્રી, 5 રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો) અને 36 રાજ્ય મંત્રી બનાવવામાં આવ્યા છે. આવો જાણીએ આ ત્રણેય વચ્ચે શું તફાવત છે.

સ્વતંત્રતા પછી ભારતે અસરકારક શાસન માટે મંત્રી પરિષદ સાથે શાસનની સંસદીય પ્રણાલી અપનાવી છે. વડા પ્રધાનને તેમના શાસન હેઠળની પ્રધાન પરિષદ નક્કી કરવાની સત્તા છે.

બંધારણના અનુચ્છેદ 74 અને 75માં કેન્દ્રીય મંત્રી પરિષદ માટે જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. અનુચ્છેદ 74(1) જણાવે છે કે રાષ્ટ્રપતિને મદદ કરવા અને સલાહ આપવા માટે પ્રધાનમંત્રીની અધ્યક્ષતામાં મંત્રીમંડળ હશે, જે રાષ્ટ્રપતિની સલાહ અનુસાર કાર્ય કરશે.

મંત્રીઓની નિમણૂંક કોણ કરે છે?
વડા પ્રધાનની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે અને અન્યમંત્રીઓની નિમણૂક વડાપ્રધાનની સલાહ પર રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે. મંત્રી બનવા વ્યક્તિ સંસદના કોઈપણ ગૃહની સભ્ય હોવી આવશ્યક છે. જો કે, સંસદની બહારથી કોઈપણ વ્યક્તિને મંત્રી તરીકે નિયુક્ત કરવા પર બંધારણમાં કોઈ પ્રતિબંધ નથી. પરંતુ આવી વ્યક્તિ છ મહિનાથી વધુ સમય સુધી મંત્રી રહી શકતી નથી, સિવાય કે તે સંસદના કોઈપણ ગૃહનો સભ્ય ન બને.

મંત્રી પરિષદમાં કેબિનેટ મંત્રીઓ, રાજ્ય મંત્રીઓ (સ્વતંત્ર હવાલો), રાજ્ય મંત્રીઓ અને ઉપ મંત્રીઓનો સમાવેશ થાય છે. જો કે, તાજેતરના સમયમાં કેન્દ્રીય મંત્રી પરિષદમાં ઉપ મંત્રી બનાવવામાં આવ્યા હોવાના કોઈ ઉદાહરણ નથી.

સરકારમાં ત્રણ પ્રકારના મંત્રીઓની નિમણૂક કરાય છે
કેબિનેટમાં ત્રણ પ્રકારના મંત્રીઓ હોય છે - કેબિનેટ મંત્રી, સ્વતંત્ર હવાલો ધરાવતા રાજ્ય મંત્રી અને રાજ્ય મંત્રી. સવાલ એ થાય છે કે આ મંત્રી પદો વચ્ચે શું તફાવત છે અને તેમની ભૂમિકાઓ શું છે?

કેબિનેટ મંત્રી
કેબિનેટ મંત્રીઓ મંત્રી પરિષદના સભ્યો છે જે મંત્રાલયનું નેતૃત્વ કરે છે. કેબિનેટ મંત્રીઓ મંત્રી પરિષદમાં સૌથી વરિષ્ઠ હોય છે અને તેમની પાસે સૌથી વધુ જ્ઞાન અને અનુભવ હોય છે. તેમની નિમણૂક તેમની નિપુણતા અને વરિષ્ઠતાના આધારે વડાપ્રધાનની ભલામણ પર રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે. કેન્દ્ર સરકારમાં વડા પ્રધાન પછી, પ્રધાનોમાં સૌથી શક્તિશાળી એવા કેબિનેટ પ્રધાનો છે જે સીધા વડા પ્રધાનને રિપોર્ટ કરે છે.

કેબિનેટ મંત્રીઓને એક કરતા વધુ મંત્રાલયો સોંપવામાં આવી શકે છે અને તેમની પાસે સમગ્ર જવાબદારી હોય છે. આ મંત્રીઓ માટે કેબિનેટની બેઠકોમાં હાજર રહેવું ફરજિયાત છે જેમાં સરકાર મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લે છે. સામાન્ય રીતે અત્યંત અનુભવી સાંસદોને કેબિનેટ મંત્રી પદ આપવામાં આવે છે.

રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો)
સરળ ભાષામાં તેમને જુનિયર મિનિસ્ટર કહેવામાં આવે છે. રાજ્યમંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો) સીધો પીએમને રિપોર્ટ કરે છે. તેમને આપવામાં આવેલ મંત્રાલયની જવાબદારી તેમની પાસે છે. તેઓ કેબિનેટ મીટિંગમાં હાજરી આપતા નથી અને કેબિનેટ મંત્રીઓને પણ જવાબદાર નથી.

રાજ્યમંત્રી
કેબિનેટ મંત્રીઓની મદદ માટે રાજ્ય મંત્રીઓ બનાવવામાં આવે છે. તેઓ કેબિનેટ મંત્રીને રિપોર્ટ કરે છે. સામાન્ય રીતે કેબિનેટ મંત્રીની નીચે એક કે બે રાજ્ય મંત્રી હોય છે. રાજ્ય મંત્રીઓને મંત્રાલયની અંદર ચોક્કસ જવાબદારીઓ સોંપવામાં આવે છે અને કેબિનેટ મંત્રીને સોંપણીઓ સંભાળવામાં મદદ કરે છે.

English summary

Who is more powerful in Cabinet and Minister of State? Know the difference