Gujarat Floods : શું માનવસર્જિત આપત્તિ છે ભરૂચ-અંકલેશ્વર પૂર?

Gujarat Floods : ભરૂચ અને અંકલેશ્વરમાં આવેલા પૂરને કારણે ઘણુ નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. ઘણા લોકો એવો દાવો કરી રહ્યા છે કે, આ ભિષણ પૂર એક માનવસર્જિત આપત્તિ છે. આ સાથે એવી પણ અફવા છે કે, સરદાર સરોવર નર્મદા નિગમ લિમિટેડના એન્જિનિયર્સે 17 સપ્ટેમ્બરના રોજ સંપૂર્ણ જળાશય સ્તર નોંધાયું હતું.

એમ છતા આઉટફ્લો રોકી રાખવામાં આવ્યું હતું. જે બાદ એક સાથે ઘણું પાણી છોડી દેવામાં આવ્યું હતું. જેથી નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પરિસ્થિતિ કથળી હતી. હવે સવાલ એ થાય છે કે, માનવસર્જિત આપત્તિ છે કે કુદરતી? આ અહેવાલમાં આ દાવાની સચ્ચાઇ વિશે જાણીશું.

સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટ બહુ-રાજ્ય પ્રોજેક્ટ છે અને તેનું નિયમ-સ્તર પણ ગતિશીલ છે. તે નર્મદા કંટ્રોલ ઓથોરિટી હેઠળ કાર્યરત સરદાર સરોવલ જળાશય નિયમન સમિતિ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે. આ સમિતિમાં તમામ રાજ્યોના સભ્યો છે, જેઓ વરસાદની સ્થિતિ, પાવરની જરૂરિયાત અને ડેમની સલામતીને ધ્યાનમાં લીધા પછી નિયમ સ્તર નક્કી કરે છે. આ કારણોસર ગુજરાત સરકાર કે તેના એન્જિનિયર્સ પોતાની રીતે કોઈ નિર્ણય લઈ શકતા નથી.

15 થી 17 સપ્ટેમ્બરની વચ્ચે, મધ્યપ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રના નર્મદા બેસિનમાં આવતા મોટાભાગના જિલ્લાઓમાં ભારે વરસાદ થયો હતો.

આ ઉપરાંત વાવાઝોડું નર્મદા બેસિનને સમાંતર આગળ વધ્યું હતું, જેના કારણે ઉપરના પ્રવાહમાં પૂર અને વરસાદી પાણી એકઠા થયા હતા.

એમપીના ડેમ પહેલેથી જ 85 ટકાથી 90 ટકા ભરાઈ ગયા છે. આ કારણોસર 15-17 સપ્ટેમ્બરના વરસાદથી પાણી આવ્યા બાદ પરિસ્થિતિની ગંભીરતા અનુસાર પાણી છોડવાનું તાત્કાલિક શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.

ઉપરવાસમાં ડેમમાંથી પાણી છોડવાને કારણે 16 સપ્ટેમ્બરની સવારથી સરદાર સરોવર ડેમની સપાટી વધવા લાગી હતી. ઈન્દિરા સાગર અને સરદાર સરોવર ડેમ વચ્ચે ભારે વરસાદને કારણે, 16 સપ્ટેમ્બરના રોજ સવારે 11 કલાકે પૂરનો 5.79 લાખ ક્યુસેકનો પ્રવાહ શરૂ થયો, જે રાત્રે 11 કલાકે વધીને લગભગ 21.72 લાખ (2172803) થયો હતો.

છેલ્લા બે દિવસના વર્ણન પર નજર કરીએ, તો જણાશે કે આ સ્થિતિ હોવા છતાં ડેમના એફઆરએલ એટલે કે 138.68 મીટરને ભરવા માટે ઈજનેરોએ જાણીજોઈને 17 સપ્ટેમ્બરના રોજ ડાઉનસ્ટ્રીમમાં પાણી છોડવાનું શરૂ કર્યું ન હતું. જોકે, હકીકતો અનુસાર આ યોગ્ય નથી.

16 સપ્ટેમ્બરે ડેમમાં પાણીની આવક સવારે 8 કલાકે 1.6 લાખ ક્યુસેકથી વધીને 11 કલાકે લગભગ 22 લાખ ક્યુસેક થઈ ગઈ હતી. સવારે 8 કલાકે ડેમમાં પાણીની સપાટી 135.42 મીટર અને રાત્રે 11 કલાકે ડેમમાં પાણીની સપાટી 137.94 મીટર હતી. આના થોડા કલાકો પહેલા જ ડેમ અને ડાઉનસ્ટ્રીમ વિસ્તારોની સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને સરદાર સરોવરમાંથી 15 લાખ ક્યુસેકથી વધુ પાણી છોડવામાં આવ્યું હતું.

આ થોડા કલાકો માટે ઘટાડીને 18 લાખ 50 ક્યુસેક કરવામાં આવ્યું હતું, જેથી સ્થાનિક વહીવટીતંત્રને સમય મળી શકે અને ડાઉનસ્ટ્રીમના ગામો અને ભરૂચમાં પૂરને કારણે થયેલા નુકસાનને ઘટાડી શકાય.

22 લાખ ક્યુસેક પાણી હોવા છતાં માત્ર 18 લાખ ક્યુસેક પાણી કેમ છોડવામાં આવ્યું તે અંગે પણ સવાલો ઉઠી રહ્યા છે. કારણ કે, 18 લાખના પૂરમાં ભરૂચમાં નર્મદાનું લેવલ 42 ફૂટે પહોંચ્યું હતું અને અંકલેશ્વર અને ભરૂચ શહેરના અનેક વિસ્તારો પાણીમાં ગરકાવ થઈ ગયા હતા. જો તે સમયે સમગ્ર 22 લાખ ક્યુસેક પાણી છોડવામાં આવ્યું હોત તો પરિસ્થિતિ વધુ વણસી હોત તો વધુ ખરાબ થયા છે.

સરદાર સરોવરમાં 24 કલાકની અંદર આ થઈ રહ્યું હતું. આ કારણોસર એન્જિનિયર્સે બધું જ સાચવવું પડ્યું - ડેમ અને ગામ/શહેર. ઉલ્લેખનીય છે કે, આ પહેલા જુલાઈના છેલ્લા અઠવાડિયા અને આખા ઓગસ્ટમાં લગભગ 37 દિવસ સુધી વરસાદ પડ્યો ન હતો અને સરદાર સરોવર ડેમ પણ માત્ર 78 ટકા ભરાયો હતો. જેના કારણે ડેમમાં 4 લાખ ક્યુસેક પાણીનો સંગ્રહ થઈ શક્યો અને વધુ નુકસાન ટાળી શકાય.

17 અને 18 સપ્ટેમ્બરની સાંજ બાદ તંત્ર મધ્યપ્રદેશથી ગુજરાત તરફ ખસી ગયું હતું, જેના કારણે ડેમમાં પાણીની આવક ઘટવા લાગી હતી અને 18મીએ સવારથી માત્ર 6 લાખ ક્યુસેક પાણી નદીમાં છોડવામાં આવ્યું હતું. અત્રે ઉલ્લેખનીય છે કે, 17મી સપ્ટેમ્બરે સવારે ભરૂચ અને જૂના શહેરના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પાણી પહોંચ્યું હતું અને 17મીએ રાત્રે 9 વાગ્યા બાદ અંકલેશ્વરની સોસાયટીઓમાં પ્રવેશ્યું હતું.

આ પછી 18મીએ સવારે 10 કલાકે બાદ પાણી પણ ઓસરવા લાગ્યું હતું. એક સવાલ એ પણ ઉઠી રહ્યો છે કે, 6 સપ્ટેમ્બરથી 15 સપ્ટેમ્બર સુધી રિવર બેડ પાવર હાઉસ કેમ બંધ રાખવામાં આવ્યું? આ સાથે એવું કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે, 17 સપ્ટેમ્બર સુધી ડેમને સંપૂર્ણ રીતે ભરવા માટે ડેમમાં વીજ ઉત્પાદન પણ બંધ કરી દેવામાં આવ્યું હતું.

અત્રે નોંધનીય છે કે, આ તારીખો દરમિયાન વરસાદ પડ્યો ન હતો અને ડેમનો સંગ્રહ પણ ઘણો ઓછો હતો. ત્યારે આવી જ સ્થિતિ રહેશે, તો ભવિષ્યમાં પીવાના અને સિંચાઈના પાણીની સમસ્યા સર્જાશે તેવી ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.

6 સપ્ટેમ્બરે નર્મદા બેસિનમાં 23.72 MAF (મિલિયન એકર ફીટ) પાણીનો સંગ્રહ થયો હતો. આ મુજબ ચાલુ વર્ષમાં ગુજરાત રાજ્યના હિસ્સાને માત્ર 7.72 MAF બેચ મળવાની શક્યતા હતી. સામાન્ય વર્ષમાં મળેલા 9 MAFની સરખામણીમાં આ અપૂરતું છે, જેના કારણે ગુજરાતને પીવાના પાણી અને સિંચાઈના પાણી માટે મુશ્કેલ પરિસ્થિતિનો સામનો કરવો પડી શકે છે.

14 સપ્ટેમ્બરના રોજ નર્મદા બેસિનમાં કુલ 24.70 MAF બેચ હતી, જે મુજબ ગુજરાતનો હિસ્સો પણ 7.94 MAF હતો. ગુજરાત રાજ્ય પીવાના પાણી અને સિંચાઈના પાણીની દ્વિધામાં ન આવે તે માટે અગાઉના સમયની પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને નદીના પટના પાવર હાઉસમાં પાણી છોડીને વીજળી ઉત્પન્ન કરવાને બદલે પાણીની બચત કરવી વધુ જરૂરી માનવામાં આવી હતી.

RBPH એટલે કે રિવર બેડ પાવર હાઉસ બંધ કરવા માટે 6 સપ્ટેમ્બરે જ નર્મદા કંટ્રોલ ઓથોરિટીને વિનંતી કરવામાં આવી હતી. સેન્ટ્રલ વોટર કમિશન દ્વારા 14 સપ્ટેમ્બરના રોજ 2 લાખ ક્યુસેકની આવક નોંધવામાં આવી હતી, પરંતુ ઈન્દિરા સાગરના UPSTREAM અને ઈન્દિરા સાગર અને સરદાર સરોવર વચ્ચે પણ ભારે વરસાદને કારણે ડેમમાં મહત્તમ 21.72 લાખ ક્યુસેક પાણી આવ્યું હતું.

સરદાર સરોવરમાં જો રિવર બેડ પાવર હાઉસ 6 થી 15 સપ્ટેમ્બર સુધી કાર્યરત થયું હોત, તો પણ માત્ર 120 મિલિયન ક્યુબિક મીટર પાણીનો ઉપયોગ થયો હોત અને સરદાર સરોવર જળાશયમાં પણ આટલો જ ગાદી ઉપલબ્ધ હોત. કારણ એ હતું કે, પ્રથમ બે દિવસમાં માત્ર 20,000 ક્યુસેક આઉટ ફ્લો જોવા મળ્યો હતો, જે 18.60 લાખ ક્યુસેક આઉટ ફ્લોની સરખામણીમાં એકદમ નજીવો હતો. આ પૂર અટકવાની કોઈ શક્યતા ન હતી.

English summary

Gujarat Floods : Is Bharuch-Ankleshwar flood a man-made disaster?