One Nation One Election Explainer: શું છે વન નેશન, વન ઇલેક્શન? કેવી રીતે કરશે કામ?

One Nation, One Election: ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદની આગેવાની હેઠળની એક ઉચ્ચ સ્તરીય સમિતિએ સરકારના એક રાષ્ટ્ર, એક ચૂંટણી પર રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુને પોતાનો રિપોર્ટ સોંપ્યો છે, જેમાં લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ એકસાથે કરાવવાનો પ્રસ્તાવ છે.

ગત વર્ષે સપ્ટેમ્બરમાં રચાયેલી પેનલે અન્ય દેશોની ચૂંટણી પ્રક્રિયાઓનો અભ્યાસ કર્યો છે. આ ઉપરાંત 39 રાજકીય પક્ષો, અર્થશાસ્ત્રીઓ અને ભારતના ચૂંટણી પંચની પણ સલાહ લેવામાં આવી છે. આ અંગે લગભગ 18,000 પાનાનો અહેવાલ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. મોદી સરકાર લાંબા સમયથી આ પ્રસ્તાવને સમર્થન આપી રહી છે.

સમિતિની ભલામણો અને One Nation, One Election કેવી રીતે કાર્ય કરશે - પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ રામ નાથ કોવિંદની આગેવાની હેઠળની એક ઉચ્ચ સ્તરીય સમિતિએ પ્રથમ પગલા તરીકે લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ એકસાથે કરાવવાની અને પછી 100 દિવસની અંદર એક સાથે સ્થાનિક સંસ્થાઓની ચૂંટણીઓ યોજવાની ભલામણ કરી છે.

આ સમિતિએ પોતાની ભલામણોમાં જણાવ્યું છે કે, ત્રિશંકુ સ્થિતિ અથવા અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ અથવા આવી કોઈ સ્થિતિના કિસ્સામાં નવી લોકસભાની રચના માટે નવેસરથી ચૂંટણી યોજવામાં આવી શકે છે. સમિતિએ જણાવ્યું હતું કે, જ્યારે લોકસભા માટે નવી ચૂંટણીઓ યોજવામાં આવશે, ત્યારે તે ગૃહનો કાર્યકાળ તરત જ અગાઉની લોકસભાના કાર્યકાળના બાકીના સમયગાળા માટે રહેશે.

તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, જ્યારે રાજ્ય વિધાનસભાઓ માટે નવી ચૂંટણીઓ યોજવામાં આવે છે, ત્યારે આવી નવી વિધાનસભાઓનો કાર્યકાળ - જ્યાં સુધી વહેલા વિસર્જન ન થાય ત્યાં સુધી - લોકસભાની સંપૂર્ણ મુદત માટે રહેશે.

સમિતિએ જણાવ્યું હતું કે, આવી વ્યવસ્થા લાગુ કરવા માટે બંધારણની કલમ 83 (સંસદના ગૃહોની અવધિ) અને કલમ 172 (રાજ્ય વિધાનસભાની અવધિ)માં સુધારો કરવાની જરૂર પડશે.

સમિતિએ જણાવ્યું હતું કે, આ બંધારણીય સુધારાને રાજ્યો દ્વારા બહાલી આપવાની જરૂર રહેશે નહીં. તેમાં ભારતના ચૂંટણી પંચે રાજ્ય ચૂંટણી સત્તાવાળાઓ સાથે પરામર્શ કરીને એક જ મતદાર યાદી અને મતદાર ઓળખ કાર્ડ તૈયાર કરવાની ભલામણ પણ કરી હતી.

સમિતિએ કહ્યું કે, આ હેતુ માટે મતદાર યાદી સંબંધિત કલમ 325માં સુધારો કરી શકાય છે. હાલમાં, ભારતના ચૂંટણી પંચ પાસે લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણીઓની જવાબદારી છે, જ્યારે નગરપાલિકા અને પંચાયતની ચૂંટણીઓની જવાબદારી રાજ્ય ચૂંટણી પંચની છે.

અત્રે ઉલ્લેખનીય છે કે, વન નેશન, વન ઈલેક્શન (One Nation, One Election) પ્રસ્તાવને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનું જોરદાર સમર્થન છે. આ 2019માં ભાજપના મેનિફેસ્ટોનો એક ભાગ હતો.

વન નેશન વન ઇલેક્શન એટલે શું? - સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, આનો અર્થ એ છે કે, ભારતીયોએ લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણીઓમાં કેન્દ્ર અને રાજ્યના પ્રતિનિધિઓને પસંદ કરવા માટે એક જ સમયે અથવા તે જ વર્ષમાં મતદાન કરવું પડશે.

હાલમાં પણ કેટલાક રાજ્યો એવા છે કે, જેઓ એ જ સમયે નવી રાજ્ય સરકાર માટે મતદાન કરવા જઈ રહ્યા છે, જ્યારે દેશ નવી કેન્દ્ર સરકારની ચૂંટણી કરી રહ્યો છે. વાસ્તવમાં, આંધ્ર પ્રદેશ, સિક્કિમ અને ઓડિશા લોકસભા ચૂંટણી માટે મતદાન કરવા જઈ રહ્યા છે. એપ્રિલ/મેમાં મતદાન પણ થવાનું છે.

ઉલ્લેખનીય છે કે, આ વર્ષના અંતમાં મહારાષ્ટ્ર, ઝારખંડ અને હરિયાણામાં ચૂંટણી યોજાવાની છે. આવા સમયે, સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ જમ્મુ-કાશ્મીરને રાજ્યનો દરજ્જો આપવા અને 30 સપ્ટેમ્બર સુધીમાં ચૂંટણી કરાવવાના નિર્દેશ આપ્યા છે. કર્ણાટક, મધ્યપ્રદેશ, રાજસ્થાન અને તેલંગાણાની વાત કરીએ તો ગત વર્ષે અલગ-અલગ સમયે મતદાન થયું હતું.

One Nation One Election અમલીકરણ પહેલાં શું કરવાની જરૂર છે - એક દેશ એક ચૂંટણીના અમલીકરણમાં અનેક પડકારોનો સામનો કરવો પડી શકે છે. દાખલા તરીકે, સૌ પ્રથમ તેને લાગુ કરવા માટે બંધારણમાં સુધારો કરવો પડશે. લોકસભાનો કાર્યકાળ અથવા તો લંબાવવો પડશે, અથવા તો નિર્ધારિત સમય પહેલા સમાપ્ત કરવો પડશે.

એટલું જ નહીં કેટલીક વિધાનસભાઓનો કાર્યકાળ પણ લંબાવવો પડી શકે છે. જ્યારે કેટલીક એસેમ્બલીનો કાર્યકાળ સમય પહેલા ખતમ થઈ જશે. આનો અમલ કરતા પહેલા તમામ પક્ષો વચ્ચે સર્વસંમતિ સર્જવી જરૂરી છે. એક દેશ એક ચૂંટણી (One Nation One Election)ને લઈને ચૂંટણી પંચ પહેલા જ કહી ચૂક્યું છે કે, તે તેના માટે તૈયાર છે.

દેશમાં One Nation One Election ની પરંપરા અમલમાં મૂકવાથી ચૂંટણીમાં થતો નાણાનો બગાડ બચશે. તેમજ રાજ્યોના મતે વારંવાર ચૂંટણી યોજવાના પડકારમાંથી રાહત મળશે.

નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે, આમ કરવાથી ચૂંટણીમાં વપરાતા કાળા નાણા પર પણ અંકુશ લગાવી શકાય છે. આવા સમયે, સરકારી સંસાધનોનો ઉપયોગ મર્યાદિત રહેશે, અને આનાથી દેશમાં વિકાસ કાર્યની ગતિ પર કોઈ અસર નહીં થાય.

શા માટે સરકાર One Nation One Election નો આગ્રહ રાખે છે? - ગયા વર્ષે, રામનાથ કોવિંદની આગેવાની હેઠળની પેનલની જાહેરાત પહેલા, કેન્દ્રીય કાયદા પ્રધાન અર્જુન રામ મેઘવાલે સંસદમાં જણાવ્યું હતું કે, એક સાથે ચૂંટણીઓ યોજવાથી નાણાંની બચત થશે, કારણ કે એક સાથે ચૂંટણીઓ દર વર્ષે ઘણી વખત ચૂંટણી અધિકારીઓ અને સુરક્ષા દળોની તૈનાતીને કટ કરે છે. આનાથી સરકારી તિજોરી પરનો બોજ ઘટશે, અને રાજકીય પક્ષોને તેમના પ્રચાર માટેનો ખર્ચ ઓછો થશે.

તેમણે એ પણ ધ્યાન દોર્યું હતું કે, તાજેતરની ચૂંટણી પ્રક્રિયાનો અર્થ એ છે કે, આચારસંહિતા વારંવાર લાગુ કરવામાં આવે છે, જે કલ્યાણ યોજનાઓના અમલીકરણને અસર કરે છે. પછી તે કેન્દ્ર તરફથી હોય કે રાજ્યમાંથી.

સરકારને આશા છે કે, એકવાર ચૂંટણીઓ યોજાઈ જાય પછી, મતદારોના મતદાનમાં પણ સુધારો થશે, જે હાલમાં રાજ્ય-રાજ્યમાં નોંધપાત્ર રીતે બદલાય છે, સામાન્ય ચૂંટણીઓમાં પણ બદલાય છે.

દેશમાં One Nation One Election ક્યારે થઈ? - જો કેન્દ્ર સરકાર દેશમાં એક દેશ એક ચૂંટણી (One Nation One Election ) લાગુ કરે છે, તો દેશમાં આ પ્રકારે ચૂંટણીઓ પહેલીવાર થશે નહીં. આ અગાઉ 1952, 1957, 1962, 1967માં લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ એક સાથે યોજાઈ હતી. 1968 અને 1969 માં, ઘણી એસેમ્બલીઓ સમય પહેલા વિસર્જન કરવામાં આવી હતી. આવા સમયે, 1970 માં, લોકસભાનું સમય પહેલા વિસર્જન કરવામાં આવ્યું હતું. One Nation One Election ની પરંપરા 1970 પછી જ ખતમ થઈ ગઈ હતી.

One Nation One Election વિશે જનતા શું કહે છે? - ન્યૂઝ એજન્સી પીટીઆઈએ જાન્યુઆરીમાં જણાવ્યું હતું કે, વન નેશન, વન ઈલેક્શન ને લોકો તરફથી લગભગ 21,000 સૂચનો મળ્યા હતા, જેમાંથી 81 ટકાથી વધુ લોકો તરફેણમાં હતા.

English summary

Explainer: What is One Nation, One Election? How will it work?