ચૂંટણી લડ્યા વગર કેવી રીતે CM બની શકે મુખ્યમંત્રીની પત્ની? જાણો શું છે નિયમ?

ઝારખંડના મુખ્યમંત્રી હેમંત સોરેનને લઈને અહેવાલો આવી રહ્યા છે કે ઈડીની કાર્યવાહીને લઈને તેમને મુખ્યમંત્રીની ખુરશી ગુમાવવી પડી શકે છે.

આ સાથે એવા પણ સમાચાર છે કે તેમની સત્તા તેમની પત્નીને સોંપવામાં આવી શકે છે. આ ચર્ચા વચ્ચે એ સવાલ સામે આવ્યો છે કે આવુ કેવી રીતે થઈ શકે?

મુખ્યમંત્રી હેમંત સોરેનની પત્ની કલ્પના સોરેન સામાજિક કાર્યક્રમોમાં જોવા મળે છે પરંતુ તે ક્યારેય ચૂંટણી લડી નથી. તેણી સરકારમાં મંત્રી પણ નથી તો તેમને રાજ્યના મુખ્યમંત્રી કેમ બનાવી શકાય?

બિહારના રાજકારણમાં પણ કંઈક આવું જ બન્યું છે. જ્યારે બિહારના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી લાલુ યાદવે જેલ જવાના ભય વચ્ચે પોતાની ગાદી પત્ની રાબડી દેવીને સોંપી દીધી.

26 વર્ષ પહેલા જનતા દળના પ્રમુખ લાલુ પ્રસાદ યાદવે બધાને ચોંકાવી દીધા હતા. જુલાઈ 1997 માં તેમણે તેમની પત્ની રાબડી દેવીને બિહારના નવા મુખ્યમંત્રી બનાવી દીધા.

આ પહેલા રાબડી દેવી માત્ર લાલુ યાદવની પત્ની તરીકે ઓળખાતી હતી. પાંચમા ધોરણ સુધી ભણેલા રાબડી દેવીએ ત્યાં સુધી કોઈ ચૂંટણી પણ લડી ન હતી. આ બધું હોવા છતાં તેમને દેશના સૌથી મોટા રાજ્યોમાંના એક બિહારના મુખ્યમંત્રી બનાવવામાં આવ્યા. બંધારણની કલમ 164 દ્વારા આ શક્ય બન્યું.

શું છે તે કલમ 164?
કલમ 164માં રાજ્યના મુખ્યમંત્રી અને મંત્રી પરિષદની નિમણૂક સંબંધિત નિયમો છે.
મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક રાજ્યપાલ દ્વારા કરવામાં આવશે. આ સિવાય બાકીના મંત્રીઓની નિમણૂક રાજ્યપાલ મુખ્યમંત્રીની સલાહ પર કરશે.
રાજ્ય મંત્રી પરિષદ રાજ્યની વિધાનસભાને સામૂહિક રીતે જવાબદાર રહેશે.
મંત્રી તેના કાર્યાલયમાં પ્રવેશે તે પહેલાં રાજ્યપાલ તેમને પદ અને ગુપ્તતાના શપથ લેવડાવશે.
જો મંત્રી સતત છ મહિના સુધી રાજ્યની વિધાનસભાના સભ્ય ન હોય તો તે સમયગાળાની સમાપ્તિ પર તેના મંત્રીનો કાર્યકાળ પણ સમાપ્ત થઈ જશે.

સરળ ભાષામાં સમજીએ તો કલમ 164 (1) કહે છે કે મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક રાજ્યપાલ દ્વારા કરવામાં આવે છે. પરંતુ રાજ્યપાલ પોતાની ઈચ્છા મુજબ કોઈને મુખ્યમંત્રી તરીકે નિયુક્ત કરતા નથી. ચૂંટણી પછી રાજ્યપાલ બહુમતી મેળવનાર પક્ષને સરકાર બનાવવા માટે આમંત્રણ આપે છે. વિજેતા ઉમેદવારો રાજ્યના મુખ્યમંત્રી કોણ હશે તે પસંદ કરે છે.

કલમ 164 (4) તેમાં એક શરત ઉમેરે છે. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે મંત્રી બનવા માટે તે વ્યક્તિ રાજ્ય વિધાનસભાનો સભ્ય હોવો જરૂરી નથી. પરંતુ એકવાર આ રીતે કોઈ વ્યક્તિને મંત્રી બનાવવામાં આવે તો તે વ્યક્તિએ ચૂંટણી જીતીને 6 મહિનામાં રાજ્ય વિધાનસભાના સભ્ય બનવું પડે છે.

એસેમ્બલી અને લેજિસ્લેટર કાઉન્સિલને મળીને લેજિસ્લેચર કહેવાય છે. જો તે વ્યક્તિ વિધાનસભામાં પોતાનું સ્થાન ન બનાવી શકે તો તેણે મંત્રી પદ પરથી રાજીનામું આપવું પડે છે.

રાજ્ય વિધાનસભાના સભ્ય ન હોવા છતાં કોઈ વ્યક્તિ મંત્રી બને તે નવી ઘટના નથી. તેનું ઉદાહરણ પશ્ચિમ બંગાળની 2021ની ચૂંટણીમાં જોવા મળ્યું. આ ચૂંટણીમાં તૃણમૂલ કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મમતા બેનર્જી નંદીગ્રામ બેઠક પરથી ચૂંટણી હારી ગયા. જો કે, તેમની પાર્ટી ચૂંટણીમાં બહુમતી મેળવવામાં સફળ રહી હતી.

ચૂંટણી બાદ મમતા બેનર્જીએ પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્યમંત્રી તરીકે શપથ લીધા. મમતાએ કલમ 164 (4) હેઠળ 6 મહિનાની અંદર ચૂંટણી જીતીને વિધાનસભાનો ભાગ બનવું પડ્યું. આ માટે મે મહિનામાં પશ્ચિમ બંગાળના કૃષિ મંત્રી શોભનદેવ ચટ્ટોપાધ્યાયે ભબાનીપુર વિધાનસભા બેઠક ખાલી કરી. જેના કારણે મમતા બેનર્જી માટે પેટાચૂંટણી લડવાનો અને વિધાનસભામાં જવાનો રસ્તો સાફ થઈ ગયો. મમતા બેનર્જીએ પેટાચૂંટણી જીતી અને પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્ય પ્રધાન પદ જાળવી રાખ્યું.

English summary

How can the Chief Minister's wife become CM without contesting elections? Know what is the rule?