શું હોય છે સોલાર તોફાન? આનાથી શું થશે નુકશાન? શું આદિત્ય એલ1 રહેશે સુરક્ષિત?

Published: Monday, September 4, 2023, 14:43 [IST]

નેશનલ વેધર સર્વિસના સ્પેસ વેધર પ્રિડિક્શન સેન્ટર (SWPC) એ જણાવ્યું છે કે 3 સપ્ટેમ્બરે પૃથ્વી પર સૌર વાવાઝોડું આવ્યું હતું. ઈન્ડિયન સ્પેસ રિસર્ચ ઓર્ગેનાઈઝેશન (ઈસરો)ના સૌર મિશન આદિત્ય એલ-1 (આદિત્ય-એલ1)ના પ્રક્ષેપણ પછી આ પ્રથમ વખત હતું જ્યારે સૌર તોફાન પૃથ્વી પર ત્રાટક્યું હતું.

આવી સ્થિતિમાં આપણા માટે એ જાણવું જરૂરી છે કે સૌર તોફાન શું છે? શું તેની ટક્કર પૃથ્વી માટે ખતરો બની શકે છે? શું સૌર વાવાઝોડાથી માનવ જીવન માટે કોઈ ખતરો છે? તો ચાલો જાણીએ આ બધા સવાલોના જવાબ...?

સૌર વાવાઝોડાનો સૂર્યમંડળ સાથે સીધો સંબંધ છે. સૌર વાવાઝોડાનો સીધો સંબંધ સૂર્ય સાથે છે. સૌર તોફાન એ સૂર્ય પર ઉગે છે તે વિશાળકાય જ્વાળાઓનો સમૂહ છે. જે ત્યાં ઉત્પન્ન થતા વાયુઓની અસરથી થતા વિસ્ફોટથી ઉત્પન્ન થાય છે. આ વિસ્ફોટો ઘણા પરમાણુ બોમ્બ જેટલા શક્તિશાળી છે.

સૌર તોફાન એ સૂર્ય પર એક વિક્ષેપ છે જે હેલીઓસ્ફિયરની બહાર વિસ્તરી શકે છે, જે પૃથ્વી અને તેના મેગ્નેટોસ્ફિયર સહિત સમગ્ર સૂર્યમંડળને અસર કરે છે. જ્યારે સૂર્ય પર વિસ્ફોટ થાય છે, ત્યારે તે સૌર જ્વાળાઓ (સોલર ફ્લેમ્સ) છોડે છે, જે 3 મિલિયન માઇલ પ્રતિ કલાકની ઝડપે પૃથ્વી તરફ આવે છે.

સ્પેસ વેધર પ્રિડિક્શન સેન્ટર અનુસાર, સૌર વાવાઝોડાથી પૃથ્વી પરના જીવનને કોઈ ખતરો નથી. કારણ કે આ તોફાન પૃથ્વીની બહાર રહે છે. તેથી માનવજીવનને કોઈ ખતરો નથી.

સૌર જ્વાળાઓમાંથી ચાર્જ થયેલા કણોના વિશાળ પ્રવાહને કોરોનલ માસ ઇજેક્શન (CMEs) કહેવામાં આવે છે. જ્યારે તેઓ પૃથ્વી પર પડે છે, ત્યારે તેઓ સૂર્યથી પૃથ્વી પર ઇલેક્ટ્રિક ચાર્જ અને ચુંબકીય ક્ષેત્રોનો પ્રવાહ મોકલે છે.

જે ઉપગ્રહો, ઈલેક્ટ્રીકલ ગ્રીડ, નેવિગેશન અને કોમ્યુનિકેશન સિસ્ટમ દ્વારા કોમ્યુનિકેશન સિસ્ટમને અસર કરે છે અને નાની-નાની સમસ્યાઓનું કારણ બને છે. આ સિવાય અદ્ભુત ધ્રુવીય નજારો પણ જોઈ શકાય છે. ફેબ્રુઆરી 2011 માં, ચીનમાં સૌર જ્વાળાએ સમગ્ર દેશમાં રેડિયો સંચાર વિક્ષેપિત કર્યો હતો.

SWPC મુજબ કોરોનલ માસ ઇજેક્શન (CME) એ સૂર્યના કોરોનામાંથી પ્લાઝ્મા અને ચુંબકીય ક્ષેત્રોનું વિશાળ ઇજેક્શન છે. તેઓ અબજો ટન કોરોનલ સામગ્રીને બહાર કાઢી શકે છે અને એમ્બેડેડ ચુંબકીય ક્ષેત્ર લઈ શકે છે જે પૃષ્ઠભૂમિ સોલાર વિન્ડ ઈન્ટરપ્લેનેટરી મેગ્નેટિક ફિલ્ડ (આઈએમએફ) ની તાકાત કરતાં વધુ મજબૂત છે.

CMEs 250 કિલોમીટર પ્રતિ સેકન્ડ (km/s) જેટલી ધીમીથી 3000 km/s જેટલી ઝડપે સૂર્યથી બહારની તરફ પ્રવાસ કરે છે.

સૌર વાવાઝોડાની તીવ્રતા G1 થી G5 ના સ્કેલ પર વર્ગીકૃત કરવામાં આવી છે. G1 વાવાઝોડા સ્કેલ પર સૌથી નબળા છે અને તે નિયમિત ધોરણે, દર મહિને ઘણી વખત થઈ શકે છે.

G1 જીઓમેગ્નેટિક તોફાન પૃથ્વી પરના જીવનને કોઈ નુકસાન પહોંચાડે તેવી શક્યતા નથી, પરંતુ તે હજુ પણ પાવર ગ્રીડ અને GPS સિસ્ટમ્સ અને મોબાઇલ ઉપકરણો માટે ઉપયોગમાં લેવાતા કેટલાક સેટેલાઇટ કાર્યોને અસર કરી શકે છે.

G5 વાવાઝોડા સૌથી વધુ તીવ્ર હોય છે અને દુર્લભ હોય છે. કેરિંગ્ટન ઘટના એ અત્યાર સુધીનું સૌથી મોટું સૌર તોફાન હતું અને 1859માં થયું હતું.

A G1 Watch is in effect for the 3 Sep UTC-day. A CME erupted from the Sun on 30 Aug and it is likely an arrival at Earth will occur, with G1 storm levels probable as early as the evening of 2 Sep EDT (3 Sep UTC-day). Visit https://t.co/9n7phHbDdS for more info. pic.twitter.com/tukpWerSsJ
— NOAA Space Weather (@NWSSWPC) August 31, 2023