LPG Gas oil crisis: સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ બ્લોક થયા પછી ભારત માટે હવે કયા રસ્તા?

By Desk

Updated: Friday, March 13, 2026, 21:57 [IST]

ઈરાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચે વધતા સૈન્ય તણાવને કારણે વૈશ્વિક તેલ બજારમાં ભારે અફરાતફરી મચી ગઈ છે. આ સંઘર્ષનું મુખ્ય કેન્દ્ર 'સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ' છે, જે વિશ્વની સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેલ સપ્લાય લાઇન ગણાય છે. વિશ્વના કુલ તેલ વેપારનો અંદાજે 20 ટકા હિસ્સો આ સાંકડા દરિયાઈ માર્ગ પરથી પસાર થઈ રહ્યો છે.

જો આ વ્યૂહાત્મક માર્ગ બંધ થાય તો ભારત જેવા મોટા તેલ આયાતકાર દેશો માટે મુશ્કેલી વધી શકે છે. જોકે, ભારતે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પોતાની વ્યૂહાત્મક સમજદારીથી તેલ આયાતના અનેક નવા સ્ત્રોતો ઊભા કર્યા છે. હવે ભારત માત્ર એક જ ભૌગોલિક માર્ગ પર નિર્ભર નથી, જે વર્તમાન સંકટમાં મોટી રાહત સમાન છે.

ઓમાન અને ઈરાન વચ્ચે આવેલો આ સમુદ્ર વિસ્તાર એશિયાઈ દેશો માટે ઉર્જા સુરક્ષાની દ્રષ્ટિએ અત્યંત મહત્વનો છે. ભારત, ચીન અને જાપાન જેવા દેશો તેમની મોટાભાગની ક્રૂડ ઓઈલની જરૂરિયાતો માટે આ જ રસ્તાનો ઉપયોગ કરે છે. ખાડી દેશોમાંથી આવતા તેલના જહાજો માટે આ માર્ગ અનિવાર્ય હોવાથી તેનું વ્યૂહાત્મક મૂલ્ય ઘણું વધારે છે.

જો હોર્મુઝનો માર્ગ યુદ્ધને કારણે બંધ થાય, તો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે. તેલ મોંઘું થતા જ સામાન્ય જનતા પર પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવવધારાનો સીધો આર્થિક બોજ આવી શકે તેમ છે. વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનમાં પડતા વિક્ષેપોને કારણે દેશના એકંદર અર્થતંત્ર પર પણ તેની નકારાત્મક અસરો જોવા મળશે.

ભારત હાલમાં પૂર્વ એશિયા અને રશિયાથી તેલ મેળવવા માટે 'મલક્કા સ્ટ્રેટ'ના દરિયાઈ માર્ગનો પણ ઉપયોગ કરે છે. આ ઉપરાંત, આફ્રિકા અને યુરોપથી તેલ લાવવા માટે 'બાબ અલ-મંડેબ' અને 'સ્વેઝ નહેર'ના રૂટ્સ કાર્યરત છે. કટોકટીના સમયે ભારતીય જહાજો આફ્રિકાનો લાંબો ફેરો કરીને 'કેપ ઓફ ગુડ હોપ'ના સુરક્ષિત માર્ગે પણ આવી શકે છે.

રશિયા અત્યારે ભારતનો સૌથી મોટો તેલ સપ્લાયર દેશ છે, જે કુલ આયાતનો 35 થી 40 ટકા હિસ્સો આપે છે. રશિયાથી આવતું તેલ આર્કટિક અને બાલ્ટિક માર્ગો દ્વારા પહોંચે છે, જે ખાડીના યુદ્ધથી સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત માનવામાં આવે છે. આ ભૌગોલિક વિવિધતાને કારણે ભારતની ઉર્જા સુરક્ષા હાલના અસ્થિર વાતાવરણમાં પણ જળવાઈ રહી છે તેમ કહી શકાય.

ઈરાક અને સાઉદી અરેબિયા ભારતના પરંપરાગત મિત્ર દેશો છે, જેઓ લાંબા સમયથી તેલનો પુરવઠો પૂરો પાડે છે. આ સાથે જ અમેરિકા પણ હવે ભારત માટે એક પ્રમુખ સપ્લાયર બનીને ઉભરી આવ્યું છે, જેનું તેલ એટલાન્ટિક માર્ગે આવે છે. નાઈજીરીયા અને અંગોલા જેવા આફ્રિકન દેશો સાથેના વેપારને કારણે ભારતે તેલ આયાતના સ્ત્રોતોમાં સફળતાપૂર્વક વિવિધતા લાવી છે.

કુદરતી ગેસ એટલે કે LNG ના ક્ષેત્રમાં પણ ભારત કતાર અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) પર નિર્ભરતા ધરાવે છે. અમેરિકા અને ઓસ્ટ્રેલિયા પણ હવે ભારતીય બંદરો પર મોટા પ્રમાણમાં ગેસના ટેન્કરો મોકલી રહ્યા છે, જે સારી બાબત છે. આમ, વિવિધ દેશો સાથેના મજબૂત વ્યાપારી સંબંધોને કારણે ભારત કોઈપણ ઉર્જા સંકટનો સામનો કરવા સક્ષમ દેખાઈ રહ્યું છે.