ઇન્ટરનેશનલ ક્રિમિનલ કોર્ટે પુતિન સામે જારી કર્યુ વોરંટ, શું ગિરફ્તારી સંભવ છે? શું છે ICCના નિયમ

ઈતિહાસમાં આવા અનેક મામલા સામે આવ્યા છે, જેમાં આરોપીઓની ધરપકડ કરવામાં આવી છે. જે નેતા આજે સૌથી શક્તિશાળી લાગે છે તે ભવિષ્યમાં તેની સ્થિતિ બદલી શકે છે અને દેશોએ આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય સાથે કરારો કર્યા છે.

Updated: Saturday, March 18, 2023, 11:21 [IST]

ઇન્ટરનેશનલ ક્રિમિનલ કોર્ટ (ICC) એ રશિયન રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન વિરુદ્ધ ધરપકડ વોરંટ જાહેર કર્યું છે. આઇસીસીએ યુક્રેન સામે યુદ્ધ ચલાવવાના આરોપમાં રૂરી પ્રમુખ માટે ધરપકડ વોરંટ જારી કર્યું છે અને આઇસીસીના મુખ્ય ફરિયાદી કરીમ ખાને જણાવ્યું હતું કે "યુક્રેનના કબજા હેઠળના પ્રદેશોમાં સેંકડો બાળકોને અનાથાશ્રમો અને બાળકોના ઘરોમાં ગેરકાયદેસર રીતે રાખવામાં આવી રહ્યા છે". પુતિનને નવો પરિવાર આપવાના નામે તેને યુક્રેનથી રશિયા લઈ જવાના આરોપમાં તેની સામે ધરપકડ વોરંટ જારી કરવામાં આવ્યું છે.

સુદાનના ઓમર અલ-બશીર અને લિબિયાના મુઅમ્મર ગદ્દાફી પછી વ્લાદિમીર પુતિન વિશ્વના ત્રીજા નેતા બન્યા છે, જેમને ઓફિસમાં હતા ત્યારે ICC દ્વારા ધરપકડ વોરંટ જારી કરવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ, સવાલ એ ઊભો થાય છે કે શું વ્લાદિમીર પુતિનની ખરેખર ધરપકડ થઈ શકે છે? જો હા, તો તેની ધરપકડ કેવી રીતે થઈ શકે અને સમગ્ર વિશ્વ પર તેની શું અસર થશે?

ICC વોરંટનો અર્થ શું છે?

સરળ શબ્દોમાં, ICCના વોરંટનો અર્થ એ છે કે ICCના 123 સભ્ય દેશો છે, જે તેના નિર્ણયનું પાલન કરવા માટે બંધાયેલા છે. મતલબ કે, જો વ્લાદિમીર પુતિન હવે વિશ્વના 123 દેશોમાં પગ મૂકશે, તો આ 123 દેશો રશિયન રાષ્ટ્રપતિની ધરપકડ કરવા માટે બંધાયેલા રહેશે, અને વધુ તપાસ માટે તેમને ICC હેડ ઓફિસ હેગમાં ટ્રાન્સફર કરશે.

જોકે, રશિયાએ ICCના નિર્ણયને 'શરમજનક' ગણાવીને ફગાવી દીધો છે અને રશિયાએ ICCના નિર્ણયને 'નલ એન્ડ વોઈડ' ગણાવ્યો છે અને કહ્યું છે કે રશિયા ઈન્ટરનેશનલ ક્રિમિનલ કોર્ટને માન્યતા આપતું નથી. તેથી, ઇન્ટરનેશનલ કોર્ટ ઑફ જસ્ટિસ પ્રત્યે રશિયાનું વલણ શંકા પેદા કરે છે કે શું પુતિનની ધરપકડ કરી શકાય છે અને તેમની સામે કાર્યવાહી થઈ શકે છે?

પુતિન પર કાર્યવાહી કરવી ખૂબ મુશ્કેલ

નિષ્ણાતો કહે છે કે પુતિન સામે કાર્યવાહી થવાની શક્યતા દૂર રહી નથી. મોસ્કો ઇન્ટરનેશનલ કોર્ટ ઑફ જસ્ટિસના અધિકારક્ષેત્રને માન્યતા આપતું નથી, અને તેના નાગરિકોનું પ્રત્યાર્પણ કરતું નથી, અને રશિયન વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા મારિયા ઝખારોવાએ પુતિન પર કોર્ટના નિર્ણય પછી આની પુષ્ટિ કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે 'આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિમિનલ કોર્ટના નિર્ણયોનો આપણા દેશ માટે કોઈ અર્થ નથી, અને કાયદાકીય બાબતો પણ સામેલ છે.'

ICC પ્રમુખ પીઓટર હોફમેનસ્કીએ પણ સ્વીકાર્યું હતું કે કોર્ટના ન્યાયાધીશોએ વોરંટ જારી કર્યું છે, પરંતુ તેનો અમલ કરવાનું આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય પર નિર્ભર રહેશે. અમે તમને જણાવી દઈએ કે ઇન્ટરનેશનલ ક્રિમિનલ જસ્ટિસની રોમ સ્ટેચ્યુટ સિસ્ટમ હેઠળ, તેના આદેશોને લાગુ કરવા માટે તેની પાસે કોઈ પોલીસ દળ નથી, તેથી તે તેના સભ્ય દેશો પર નિર્ભર છે કે તે કોર્ટના નિર્ણયોને લાગુ કરવા માટે કામ કરો છો કે નહીં?

શું પુતિનની ધરપકડ કરવી શક્ય છે?

ઈન્ટરનેશનલ ક્રિમિનલ કોર્ટના નિયમો હેઠળ કોઈ પણ વ્યક્તિ સામે ત્યારે જ કાર્યવાહી થઈ શકે છે જ્યારે તે વ્યક્તિ કોર્ટમાં વ્યક્તિગત રીતે હાજર હોય, તેની ગેરહાજરીમાં તેની સામે કાર્યવાહી થઈ શકે નહીં. મતલબ કે પુતિન સામે કોર્ટમાં વ્યક્તિગત રીતે હાજર હોય ત્યારે જ તેમની સામે કાર્યવાહી થઈ શકે છે, પરંતુ આ માટે જરૂરી છે કે રશિયન રાષ્ટ્રપતિની ધરપકડ કરવામાં આવે અને ઈન્ટરનેશનલ કોર્ટની હેગ ઓફિસમાં લઈ જવામાં આવે, અને આ ઘણું મુશ્કેલ છે, પરંતુ અશક્ય પણ નથી.

ઈન્ટરનેશનલ કોર્ટ ઓફ જસ્ટિસ દ્વારા કોઈ વ્યક્તિ વિરુદ્ધ ધરપકડ વોરંટ જારી કરવામાં આવે છે અને તે શંકાસ્પદ વ્યક્તિ અન્ય દેશમાં પ્રવાસ કરે છે, ત્યારે આઈસીસી દ્વારા તે દેશને તે શંકાસ્પદ વિરુદ્ધ રિમાઇન્ડર આપવામાં આવે છે. જો કોઈ દેશ ઈન્ટરનેશનલ કોર્ટના આદેશનું પાલન ન કરે તો કોર્ટ તેને પોતાની નોટિસમાં રાખે છે.

વ્લાદિમીર પુતિનના કિસ્સામાં, તેમની રશિયન પ્રદેશ પર ધરપકડ કરી શકાતી નથી, પરંતુ એ પણ સાચું છે કે ગયા વર્ષે ફેબ્રુઆરીમાં યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારથી તેઓ વિદેશ પ્રવાસ કરી ચૂક્યા છે, પરંતુ શું તેઓ હવે રશિયાની બહાર જશે? કારણ કે તેના સભ્ય દેશો વતી ICCના નિર્ણયને ન સ્વીકારવો ભૂ-રાજનીતિની દ્રષ્ટિએ ખૂબ મુશ્કેલ બની જાય છે. જો કે, જે દેશો ICCના સભ્ય નથી તેઓ તેના નિયમોથી બંધાયેલા નથી.

શું ICCનું ધરપકડ વોરંટ પ્રતીકાત્મક છે?

જો ઈતિહાસમાં જોવામાં આવે તો કેટલાક એવા દેશો છે જેમણે આઈસીસીના સભ્ય ન હોવા છતાં આઈસીસીના નિર્ણયોને લાગુ કરવામાં યોગદાન આપ્યું છે. અને જો યુનાઈટેડ નેશન્સ આઈસીસીના નિર્ણયના અમલીકરણની વાત કરે છે, તો યુનાઈટેડ નેશન્સના સભ્ય દેશો માટે આઈસીસીના આદેશના અમલીકરણમાં યોગદાન આપવું એ નૈતિક બાબત (કાયદેસરની વાત નથી) બની જાય છે.

રાષ્ટ્રપતિ પુતિનની ધરપકડ થશે કે નહીં તેની સંભાવના પર બોલતા, ICC પ્રોસીક્યુટર કરીમ ખાને બીબીસી સાથે વાત કરી અને કહ્યું કે "જેને લાગે છે કે તેઓ 'દિવસે ગુનો કરી શકે છે, અને રાત્રે સારી રીતે સૂઈ શકે છે' તેમણે કદાચ ઇતિહાસ જોવો જોઈએ. " તે જ સમયે, બીબીસીના અહેવાલ મુજબ, વકીલ જોશુઆ રોસેનબર્ગે સ્વીકાર્યું કે આ વોરંટ "થોડું સાંકેતિક" હતું, પરંતુ તેમણે એમ પણ કહ્યું કે આ વોરંટ એક સંદેશ મોકલે છે. તેમણે કહ્યું કે વોરંટ પુતિન માટે એક સંદેશ છે, કારણ કે જો કે તે આજે દેશના રાષ્ટ્રપતિ હોઈ શકે છે, તે કાલે રાષ્ટ્રપતિ ન પણ હોઈ શકે, અને તે કિસ્સામાં તમે પકડાઈ શકો છો.

કયા સંજોગોમાં પુતિનની ધરપકડ થઈ શકે?

હ્યુમન રાઇટ્સ વોચના ભૂતપૂર્વ એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર કેન રોથે જણાવ્યું હતું કે "પશ્ચિમી પ્રતિબંધોની અસર ક્રેમલિનને ICC સાથે સહકાર કરવા દબાણ કરી શકે છે". ધ આઈ સાથે વાત કરતા તેમણે કહ્યું કે "જો રશિયા પર ગંભીર આર્થિક દબાણ હશે, જે તે અત્યારે છે, તો રશિયાને ભવિષ્યમાં સમાધાન કરવું પડી શકે છે અને આવી સ્થિતિ પુતિન માટે ધરપકડનું વાતાવરણ સર્જશે."

"આજે, પુતિન આશ્વાસન આપી શકે છે કે તેમને ICC વોરંટ વિશે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી, પરંતુ તેમણે ખાતરી કરવી જોઈએ કે તેઓ આજીવન રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ રહેશે." ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે દેશોએ સમજૂતીઓ કરી છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયનું દબાણ કામ કર્યું છે, પરંતુ જો પુતિન પછી અન્ય કોઈ રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ બનશે તો તે પ્રતિબંધો ખતમ કરવા માટે વિશ્વ સાથે સંબંધો ખોલશે." અમે આગળ વધી શકીએ છીએ. પુનઃસ્થાપન તરફ અને તે તે સમય હશે જ્યારે રશિયા પર પુતિનની ધરપકડ કરવા અને તેને કોર્ટમાં ટ્રાન્સફર કરવા માટે દબાણ કરવામાં આવશે."

ઇતિહાસમાં કયા નેતાઓ સાથે આવું બન્યું છે?

ક્રોએશિયા, બોસ્નિયા અને કોસોવોમાં યુદ્ધ અપરાધો માટે ટ્રાયલ ચાલી રહેલા યુગોસ્લાવિયાના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ સ્લોબોદાન મિલોસેવિકને ટાંકીને કાનૂની નિષ્ણાતો કહે છે કે ઇતિહાસે ICCના નિર્ણયોની અસર જોઈ છે. કોઈએ વિચાર્યું ન હતું કે મિલોસેવિક તેમના જીવનકાળ દરમિયાન ટ્રાયલનો સામનો કરશે, પરંતુ 2001 માં, સર્બિયાના તત્કાલિન વડા પ્રધાન, ઝોરાન જિન્દજિક, ICCને સહકાર આપવા માટે ભારે દબાણ હેઠળ આવ્યા અને આર્થિક દબાણ હેઠળ તૂટી પડ્યા અને પછી સ્લોબોદાન મિલોસેવિકની સરકારને ઉથલાવી અને ઇન્ટરનેશનલ કોર્ટ ઑફ જસ્ટિસમાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવી.

બોસ્નિયન સર્બ રાજકીય અને લશ્કરી નેતાઓ રાડોવન કરાડ્ઝિક અને રાત્કો મ્લાદિકને 2016 અને 2017 માં હેગમાં યુદ્ધ અપરાધો માટે ટ્રાયલનો સામનો કરવો પડ્યો. ઘણા વર્ષો પછી તેની સર્બિયામાં ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. લાઇબેરિયામાં ચાર્લ્સ ટેલરના કેસ પણ છે, જેમને 50 વર્ષની જેલ કરવામાં આવી હતી અને ફેલિસિયન કાબુગા, જેની 2020 માં ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.

ફેલિસિયન કાબુગાને રવાંડામાં નરસંહારના આરોપસર 1997માં ધરપકડ વોરંટ જારી કરવામાં આવ્યું હતું. ફેલિસિયન કાબુગા પર £4 મિલિયનનું ઇનામ પણ હતું અને તેના પર વંશીય ચરપંથીયોને શસ્ત્રો પૂરા પાડવાનો આરોપ હતો જેમણે 80 લાખ વંશીય લઘુમતીઓની હત્યા કરી હતી.