ઈરાનમાં સર્વોચ્ચ સત્તા કોની પાસે હોય છે? ‘રહબર’થી લઈને સંસદ સુધી, જાણો સંપૂર્ણ માહિતી

Who Rules Iran: ઈરાનમાં છેડાયેલા ભીષણ યુદ્ધ અને વૈશ્વિક તણાવ વચ્ચે ઈરાનના 'સુલતાન' ગણાતા નેતાના નિધન બાદ ઈરાન અને મધ્ય પૂર્વમાં એક યુગનો અંત આવ્યો છે. 1 માર્ચ 2026ના રોજ ઈરાનના સૌથી શક્તિશાળી નેતા અલી ખામેનેઈના અવસાન બાદ હવે આખી દુનિયાની નજર એ વાત પર ટિકી છે કે ઈરાનની સત્તાના 'અસલી માલિક' કોણ બનશે.

શું રાષ્ટ્રપતિ, સંસદ કે સેના દેશ ચલાવે છે, અથવા અસલી સત્તા બીજા કોઈના હાથમાં છે? ઈરાનની શાસન વ્યવસ્થા દુનિયાના અન્ય દેશો કરતા બિલકુલ અલગ છે, જ્યાં લોકશાહી અને ધર્મશાહીનું એક અનોખું મિશ્રણ જોવા મળે છે.

તેનો સીધો અને સ્પષ્ટ જવાબ એ છે કે ઈરાનમાં સર્વોચ્ચ રેન્ક અને સૌથી વધુ તાકાત 'રહબર' એટલે કે સુપ્રીમ લીડર પાસે હોય છે.

Iran leadership structure: ઈરાનની આ 5 શક્તિઓ જે ચલાવે છે સરકાર

ઈરાનમાં રાષ્ટ્રપતિ અને સંસદ ભલે જનતા દ્વારા ચૂંટવામાં આવતા હોય, પરંતુ ત્યાંની અસલી તાકાત એક એવા પદ પાસે હોય છે જેને 'રહબર' અથવા 'સુપ્રીમ લીડર' કહેવામાં આવે છે. 1979ની ઈસ્લામી ક્રાંતિ પછી અસ્તિત્વમાં આવેલું આ પદ ઈરાનને એક પ્રકારની 'સરમુખત્યારશાહી' વ્યવસ્થામાં ફેરવી દે છે, જ્યાં એક જ વ્યક્તિ પાસે સેના, ન્યાયતંત્ર અને વિદેશ નીતિના અંતિમ નિર્ણયો લેવાનો અધિકાર હોય છે.

Rahbar powers Iran: ઈશ્વરના પ્રતિનિધિ અને સેનાના સેનાપતિ

ઈરાનમાં 'રહબર' માત્ર એક રાજકીય પદ નથી, પરંતુ ધાર્મિક સર્વોચ્ચતાનું પ્રતીક છે. તેમની પાસે અમર્યાદિત શક્તિ હોય છે:

તેઓ નક્કી કરે છે કે સરકારની દિશા શું હશે.

તેઓ દેશની તમામ સશસ્ત્ર સેનાઓ (Army, Navy, Airforce) અને રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સ (IRGC) ના કમાન્ડર-ઈન-ચીફ હોય છે.

ન્યાયતંત્રના વડા, સરકારી મીડિયાના હેડ અને ગાર્ડિયન કાઉન્સિલના અડધા સભ્યોની નિમણૂક કરવાની સત્તા માત્ર રહબર પાસે છે.

સામાન્ય રીતે રૂહોલ્લાહ ખોમેની અને અલી ખામેનેઈને 'અયાતુલ્લાહ' કહેવામાં આવે છે, પરંતુ તે તેમનું ધાર્મિક પદ છે, રાજકીય નહીં. 'રહબર' શબ્દ રાજકીય સર્વોચ્ચ નેતા માટે વપરાય છે, જ્યારે અયાતુલ્લાહ એ શિયા ઈસ્લામમાં ઉચ્ચ ધાર્મિક રેન્ક છે. ઈરાનમાં ઘણા અયાતુલ્લાહ હોઈ શકે છે, પરંતુ રહબર માત્ર એક જ હોય છે.

2026માં ખાલી થયું પદ

અલી ખામેનેઈ 37 વર્ષ સુધી આ પદ પર રહ્યા. 2026માં તેમના નિધન બાદ આ પદ ખાલી થયું છે. ઈરાનના ઈતિહાસમાં અત્યાર સુધી માત્ર બે જ રહબર થયા છે: રૂહોલ્લાહ ખોમેની અને અલી ખામેનેઈ.

Assembly of Experts: એસેમ્બલી ઓફ એક્સપર્ટ્સ: રહબરને ચૂંટનારી 'ગુપ્ત' સભા

આ 88 પ્રભાવશાળી ધર્મગુરુઓની એક પરિષદ છે. જનતા દર 8 વર્ષે આ સભ્યોને ચૂંટે છે. તેમનું સૌથી મોટું કામ 'રહબર'ની પસંદગી કરવાનું છે. જો રહબર તેમની ફરજો યોગ્ય રીતે ન બજાવે, તો આ એસેમ્બલી તેમને પદ પરથી હટાવી પણ શકે છે. વર્તમાન યુદ્ધની સ્થિતિમાં આ એસેમ્બલીની ભૂમિકા સૌથી મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે.

રાષ્ટ્રપતિ: દેશનો 'ચહેરો' પણ નિર્ણયના 'ગુલામ'

રાષ્ટ્રપતિ ઈરાનના બીજા સૌથી શક્તિશાળી વ્યક્તિ છે. તેઓ સરકાર ચલાવે છે, બજેટ રજૂ કરે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર દેશનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. જોકે, રાષ્ટ્રપતિ કોઈ પણ મોટો નિર્ણય (જેમ કે યુદ્ધ કે સંધિ) રહબરની મંજૂરી વિના લઈ શકતા નથી. રાષ્ટ્રપતિ બનવા માટે પણ તેમણે 'ગાર્ડિયન કાઉન્સિલ'ની કડક કસોટીમાંથી પસાર થવું પડે છે.

આ કાઉન્સિલમાં 12 સભ્યો (6 ધર્મગુરુ અને 6 જજ) હોય છે. તેમની પાસે વીટો પાવર હોય છે. જો સંસદ દ્વારા બનાવવામાં આવેલો કોઈ પણ કાયદો ઈસ્લામી સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ હોય, તો આ કાઉન્સિલ તેને રદ કરી શકે છે. ઈરાનમાં કોણ ચૂંટણી લડશે અને કોણ નહીં, તેનો અંતિમ નિર્ણય પણ આ જ કાઉન્સિલ કરે છે.

સંસદ (મજલિસ): કાયદો બનાવનારી સંસ્થા

ઈરાનની સંસદમાં 290 સભ્યો હોય છે જેમને જનતા ચૂંટે છે. સંસદ કાયદા બનાવે છે અને મંત્રીઓની નિમણૂક પર મહોર મારે છે. જોકે, તેમના દરેક નિર્ણય પર 'ગાર્ડિયન કાઉન્સિલ'ની નજર રહે છે.

કેમ ખાસ છે 'વેલાયત-એ-ફકીહ'નો સિદ્ધાંત?

ઈરાનની આ વ્યવસ્થાનો પાયો આયતોલ્લાહ રૂહોલ્લાહ ખોમેનીએ નાખ્યો હતો. તેમનું માનવું હતું કે દેશનું શાસન સૌથી વિદ્વાન અને પવિત્ર ઈસ્લામી ન્યાયશાસ્ત્રી (Faqih) ના માર્ગદર્શન હેઠળ ચાલવું જોઈએ. આ વિચારધારાએ ઈરાનને એક એવી 'ધાર્મિક સરમુખત્યારશાહી'માં ફેરવી દીધું, જ્યાં ચૂંટણીઓ તો થાય છે પણ અંતિમ નિયંત્રણ 'રહબર' ના હાથમાં જ રહે છે.

અલી ખામેનેઈના નિધન પછી હવે 'એસેમ્બલી ઓફ એક્સપર્ટ્સ' સામે સૌથી મોટો પડકાર એવા નેતાને ચૂંટવાનો છે જે અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ સાથે ચાલી રહેલા યુદ્ધ વચ્ચે દેશને સંભાળી શકે. જ્યાં સુધી નવા રહબરની પસંદગી નહીં થાય, ત્યાં સુધી ઈરાનની સત્તામાં ભારે અનિશ્ચિતતા રહેશે.

English summary

Who Rules Iran? From 'Rahbar' to Parliament, The 5 Key Powers That Govern the Shia Nation