પુતિન-જિનપિંગના જોઇન્ટ સ્ટેટમેન્ટથી ભારતને ઝટકો, રશિયા સાથે સબંધો ખરાબ થવાની શરૂઆત?

ભારત અને રશિયાના સંબંધો હંમેશા સારા રહ્યા છે, પરંતુ હવે ચીન પર રશિયાની નિર્ભરતા એટલી વધી ગઈ છે કે પુતિન માટે ભારત સાથે સારા સંબંધો જાળવવા આસાન નહીં રહે.

ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગની રશિયાની મુલાકાત પૂરી થઈ ગઈ છે અને શી જિનપિંગ રશિયા છોડી ગયા છે. પરંતુ, આ પ્રવાસના અંતે રશિયા અને ચીન દ્વારા જારી કરાયેલા સંયુક્ત નિવેદનમાં ભારતને સીધા બે મોટા આંચકા આપવામાં આવ્યા છે અને તેની સાથે એવી પણ વાત કરવામાં આવી રહી હતી કે, ચીનના ભારત અને રશિયા વચ્ચેના સારા સંબંધો ક્યાં સુધી રહેશે. દબાણ હેઠળ ટકી રહેવા માટે સક્ષમ, તે દેખાવાનું શરૂ થયું છે.

રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન અને તેમના ચીની સમકક્ષ શી જિનપિંગની બેઠક પછી જારી કરાયેલ સંયુક્ત નિવેદનમાં સંકેત આપવામાં આવ્યો છે કે બંને દેશો G20માં યુક્રેન સંકટને ઉઠાવવાનો સંયુક્ત રીતે વિરોધ કરશે, જે ભારત માટે મોટો ફટકો હશે.

ચીન અને રશિયાનું સંયુક્ત નિવેદન શું છે?

જોકે ચીન અને રશિયાએ દિલ્હીમાં આયોજિત G20 વિદેશ મંત્રીઓની બેઠક દરમિયાન પણ યુક્રેન સંકટને વધારવાનો વિરોધ કર્યો હતો, પરંતુ ભારતને આશા હતી કે તે કોઈ મધ્યમ મેદાન શોધી લેશે, જેની શક્યતા હવે સમાપ્ત થઈ ગઈ છે. ભારત આ વર્ષે જી-20 સમિટનું આયોજન કરી રહ્યું છે અને ભારત આ સમિટને સફળ બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, પરંતુ યુક્રેનને લઈને ચીન અને રશિયા વચ્ચે થયેલી સમજૂતી બાદ એવું માનવામાં આવી રહ્યું છે કે આ દરમિયાન જી-20 સમિટના સંચાલનમાં ભારત સાથે બધા દેશોને ઘણી મુશ્કેલી પડશે.

આ સાથે સંયુક્ત નિવેદનમાં ભારત-પેસિફિકને લઈને ભારતને બીજો ઝટકો આપવામાં આવ્યો છે. મોસ્કોમાં ક્રેમલિનમાં બંને નેતાઓ વચ્ચેની બેઠક બાદ જારી કરાયેલા સંયુક્ત નિવેદનમાં ઈન્ડો-પેસિફિક રણનીતિનો સખત વિરોધ કરવામાં આવ્યો છે. જેમાં એવું કહેવામાં આવ્યું છે કે શાંતિ અને સ્થિરતા પર તેની નકારાત્મક અસર પડે છે. આ સાથે રશિયા અને ચીને "ખુલ્લી અને સર્વસમાવેશક એશિયા પેસિફિક સુરક્ષા વ્યવસ્થા" બનાવવાની તેમની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી છે.

રશિયા પ્રથમ વખત ઈન્ડો-પેસિફિક સામે મેદાનમાં ઉતર્યું

આ કદાચ પહેલીવાર છે કે જ્યારે ચીન અને રશિયાએ સંયુક્ત રીતે ઈન્ડો-પેસિફિક કોન્સેપ્ટનો વિરોધ કર્યો છે અને તેના વિરોધમાં બંને દેશો એકસાથે આવીને 'એશિયા પેસિફિક' વ્યૂહરચના ઘડવાની વાત કરી રહ્યા છે. આ પહેલા રશિયાની રણનીતિ એવી હતી કે રશિયન અધિકારીઓ આરોપ લગાવશે કે ઈન્ડો-પેસિફિક વ્યૂહરચના પશ્ચિમ દ્વારા મોસ્કો અને નવી દિલ્હી વચ્ચે ભાગલા પાડવાની રણનીતિ છે, પરંતુ એશિયા પેસિફિક પોલિસીની જાહેરાત કરતા સીધી રીતે ઈન્ડો-પેસિફિક વિરુદ્ધ મોટી વ્યૂહરચના છે.

આ સાથે જ ચીન અને રશિયા વચ્ચે આ સંયુક્ત નિવેદન એવા સમયે બહાર પાડવામાં આવ્યું છે જ્યારે G7 દેશો G20 નાણા મંત્રીઓ અને G20 વિદેશ મંત્રીઓની બેઠક દરમિયાન યુક્રેનમાં રશિયન આક્રમણની નિંદા કરવા માટે આ દિશામાં સતત કામ કરી રહ્યા છે. જો કે ખુદ ભારતે હજુ સુધી યુક્રેનમાં રશિયાના આક્રમણની નિંદા કરી નથી, પરંતુ G7 દેશો અને ચીન અને રશિયા વચ્ચે જે નવા પ્રકારની સ્પર્ધા શરૂ થઈ છે તેની G20 સમિટ પર ગંભીર અસર થવાની આશા છે.

જી20નુ નામ લિધા વગર કર્યો વિરોધ

ચીન અને રશિયાના સંયુક્ત નિવેદનમાં G20નું નામ નથી, પરંતુ એવું કહેવામાં આવ્યું છે કે બંને પક્ષો "અપ્રસ્તુત મુદ્દાઓ" ઉઠાવવા માટે બહુપક્ષીય ફોરમના ઉપયોગનો વિરોધ કરશે. G20 એ એક બહુપક્ષીય મંચ પણ છે જેમાં વિશ્વની 20 સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે. રશિયા અને ચીન બંનેએ કહ્યું છે કે G20 એ યુક્રેન યુદ્ધને વધારવા માટેનું મંચ ન હોવું જોઈએ, કારણ કે તે આર્થિક મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું.

ચીનના વિદેશ મંત્રાલય દ્વારા મેન્ડરિનમાં પોસ્ટ કરાયેલ સંયુક્ત નિવેદન અનુસાર, "બંને પક્ષો બહુપક્ષીય મંચોના રાજનીતિકરણ અને કેટલાક દેશો દ્વારા બહુપક્ષીય મંચોના કાર્યસૂચિમાં અપ્રસ્તુત મુદ્દાઓને સામેલ કરવાની નિંદા કરે છે, કારણ કે કેટલાક દેશો આવા બહુપક્ષીય મંચોમાં ભાગ લે છે." અપ્રસ્તુત મુદ્દાઓનો સમાવેશ કરીને તે ફોરમના પ્રાથમિક કાર્યોને નબળી પાડવાનો પ્રયાસ કરો." તે જ સમયે, ભારતીય પક્ષે G20 એજન્ડામાં યુક્રેન યુદ્ધની લેખિત નિંદાને સામેલ કરવાનો વિરોધ કરનારા દેશોની યાદીમાં ચીન અને રશિયાનો સમાવેશ કર્યો છે.

ગયા વર્ષે બાલીમાં યોજાયેલી G20 સમિટમાં પણ યુક્રેન યુદ્ધની લેખિત નિંદાનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો ન હતો. આ વર્ષે ફેબ્રુઆરીમાં બેંગલુરુમાં G20 નાણા પ્રધાનોની બેઠકના એજન્ડામાં અને આ મહિનાની શરૂઆતમાં નવી દિલ્હીમાં G20 વિદેશ પ્રધાનોની બેઠકમાં યુક્રેન યુદ્ધની નિંદાનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો ન હતો.

ઇન્ડો-પેસિફિકમાં રશિયાએ પ્રથમ વખત ઝંપલાવ્યુ

રશિયાએ અત્યાર સુધી ઈન્ડો-પેસિફિકની હિલચાલથી દૂર રહેવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, જ્યારે તે પોતે પણ ઈન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં આવે છે. પરંતુ, સંયુક્ત નિવેદનમાં ઈન્ડો-પેસિફિકના સમાવેશનો અર્થ એ છે કે રશિયા પણ આ સંઘર્ષમાં સામેલ થઈ ગયું છે. ભારત ઈન્ડો-પેસિફિક વ્યૂહરચના સાથે સીધી રીતે સંકળાયેલું છે અને તેને ભારત સિવાય ઓસ્ટ્રેલિયા, જાપાન અને યુએસ દ્વારા સમર્થન મળે છે. આ ચારેય દેશોએ ઈન્ડો-પેસિફિક માટે ક્વાડ પણ બનાવ્યું છે, જેને ચીન તેની સામે લશ્કરી જોડાણ માને છે, જ્યારે ભારત નકારે છે કે તે લશ્કરી જોડાણ છે.

ચીન અને રશિયા દ્વારા તાજેતરના સંયુક્ત નિવેદનમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે "નાટો એશિયા-પેસિફિક દેશો સાથે "લશ્કરી સુરક્ષા સંબંધો" મજબૂત કરી રહ્યું છે અને પ્રાદેશિક શાંતિ અને સ્થિરતાને નબળી બનાવી રહ્યું છે. નિવેદનમાં વધુમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે "બંને પક્ષો એશિયા-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં જૂથની રચનાનો વિરોધ કરે છે, કારણ કે તે અથડામણ તરફ દોરી જાય છે, જે આ ક્ષેત્રમાં શાંતિ અને સ્થિરતા પર નકારાત્મક અસર કરે છે."

શું છે ચીન અને રશિયાની નવી યોજના?

પહેલીવાર રશિયાએ ઈન્ડો-પેસિફિકનો ખુલ્લેઆમ વિરોધ કર્યો છે, તેથી ભારત અને રશિયાના સંબંધો પર તેની અસર થવાની ખાતરી છે. આ સાથે ચીન અને રશિયાએ એશિયા પેસિફિક પોલિસી બનાવવાની વાત કરી હતી. સંયુક્ત નિવેદનમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે બંને દેશો "એક સમાન, ખુલ્લી અને સમાવિષ્ટ એશિયા-પેસિફિક સુરક્ષા પ્રણાલીના નિર્માણ માટે પ્રતિબદ્ધ છે જે કોઈપણ ત્રીજા દેશને લક્ષ્ય ન બનાવે".

આ પહેલીવાર છે જ્યારે બંને દેશોએ જાહેરમાં ઈન્ડો-પેસિફિક કોન્સેપ્ટનો વિકલ્પ તૈયાર કરવાની વાત કરી છે. તે જ સમયે, ચીન અને રશિયા દ્વારા ભારત માટે ઇન્ડો-પેસિફિકને વિકલ્પ બનાવવાની જાહેરાત, જેના ચીન સાથેના સંબંધો છેલ્લા 7 દાયકામાં સૌથી નીચા સ્તરે પહોંચી ગયા છે તે યોગ્ય નથી, તેથી મોસ્કો અને બેઇજિંગ વચ્ચે ભારતની નજર રહેશે. વ્યૂહાત્મક અને સુરક્ષા સંબંધોને સાવચેતીપૂર્વક વધારી રહ્યા છે, ખાસ કરીને યુક્રેન યુદ્ધની શરૂઆત પછી જે પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ છે, જેમાં ભારત પહેલાથી જ રશિયા અને અમેરિકા વચ્ચે સંતુલન બનાવવામાં ઘણી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી રહ્યું છે.

English summary

Putin-Jinping's joint statement makes India tense?