જેલના સળિયા પાછળ ૬ વર્ષનો એકાંત: ઉમર ખાલિદે પોતાની પીડા અને ન્યાયની આશા પર મૌન તોડ્યું
વર્ષ ૨૦૨૦માં ઉત્તર-પૂર્વ દિલ્હીમાં થયેલા કોમી રમખાણોના કાવતરાના આરોપ હેઠળ તિહાર જેલમાં લાંબા સમયથી બંધ રહેલા જવાહરલાલ નેહરુ યુનિવર્સિટી (JNU)ના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી નેતા ઉમર ખાલિદે જેલવાસ દરમિયાન પોતાનો પ્રથમ અધિકૃત ઇન્ટરવ્યુ આપ્યો છે. બ્રિટિશ અખબાર 'દ ગાર્ડિયન'ને આપવામાં આવેલા આ ઇન્ટરવ્યુમાં ખાલિદે જેલના મુશ્કેલ વાતાવરણ, ત્યાં ભોગવવી પડેલી માનસિક પ્રતાડના અને ભયંકર એકલતા અંગે વિસ્તારપૂર્વક વાત કરી છે.
સખત સુરક્ષા કાનૂન યુએપીએ (UAPA) હેઠળ છેલ્લા આશરે છ વર્ષથી જેલના સળિયા પાછળ ધકેલાયેલા ૩૮ વર્ષીય ઉમર ખાલિદે પોતાના પરિવારજનો અને નજીકના સંબંધીઓની મદદથી આ વાતચીત બહાર મોકલી છે. આ ઇન્ટરવ્યુમાં તેમણે દાવો કર્યો છે કે લાંબા સમયના આ કારાવાસે તેમની પાસેથી માત્ર સ્વતંત્રતા જ નહીં, પરંતુ એક સામાન્ય મનુષ્ય તરીકે જીવવાનો મૂળભૂત અધિકાર પણ છીનવી લીધો છે, જે આજે તેમના માટે વૈભવ સમાન બની ગયો છે.
દિલ્હી રમખાણોની કથિત સાજિશના આરોપો સરકારી એજન્સીઓ દ્વારા લગાવાયા ત્યારથી તેમની છબી પર ઊંડી અસરો પડી છે. ઉમર ખાલિદના જણાવ્યા મુજબ, એકતરફી સોશિયલ મીડિયા પ્રોપેગેન્ડા અને પ્રચાર યુદ્ધે તેમને લોકોની નજરમાં એક હિંસક વિલન તરીકે પ્રસ્થાપિત કરી દીધા છે. આ પરિસ્થિતિમાં જેલની અંદર અને બહાર તેમની વાસ્તવિકતા અને માનસિક સંતુલન ટકાવી રાખવું તેમના માટે સૌથી મોટો પડકાર બની ગયું છે.
જેલની અંદરની કડવી વાસ્તવિકતા અને અમાનવીય વર્તન
પોતાના રોજિંદા જેલ જીવનના કડવા અનુભવો વર્ણવતા ખાલિદે જણાવ્યું હતું કે, જ્યારે કોઈ પણ સામાન્ય મનુષ્યને સોશિયલ મીડિયા કે મીડિયા ટ્રાયલ દ્વારા માત્ર એક હિંસક કે કડક છબી પૂરતો સીમિત કરી દેવામાં આવે, ત્યારે તેનું અસ્તિત્વ જોખમાય છે. જેલમાં પણ જે કેદીઓ સાથે તેઓ બેસીને ભોજન લે છે, તે જ લોકો તેમની પીઠ પાછળ કાનાફૂસી કરીને તેમને 'આતંકવાદી' તરીકે સંબોધે છે.
આ પ્રકારનો બાહ્ય નકારાત્મક પ્રચાર જેલમાં બંધ વ્યક્તિને અંદરથી સાવ નબળો પાડી દે છે. ઉમર ખાલિદના કહેવા પ્રમાણે, જે લોકો તેમની પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ધરાવે છે અને તેમને એક મોટા હીરો તરીકે પ્રસ્તુત કરે છે, તેઓ પણ અજાણતા એ વાત ભૂલી જાય છે કે તેઓ પણ એક હાડ-માસના બનેલા માણસ છે. જેલની રક્ષણાત્મક દિવાલો વચ્ચે રહીને તેમની અંદર શારીરિક અને માનસિક નબળાઈઓ તેમજ ભયની લાગણીઓ ઘર કરી ગઈ છે.
કોઈ પણ પુરાવા વિના વર્ષો સુધી જેલમાં બંધ રહેવાના કારણે સર્જાતી બેચેની અને ગભરામણે તેમના શરીર અને મનને બહુ ખરાબ રીતે નીચોવી નાખ્યા છે. આ કઠોર સ્થિતિમાં જેલમાં સન્માનજનક રીતે એક માણસ તરીકે ઓળખાવું એ પણ એક બહુ વિશેષ અધિકાર બની ગયો છે, જે મેળવવા માટે તેમણે ભારે સંઘર્ષ કરવો પડી રહ્યો છે. તેમ છતાં, તેઓ પોતાની વિચારધારા પર અડગ જોવા મળે છે.
રાજકીય પક્ષોના મૌન અને કથિત સક્રિયતા પર આકરા પ્રહાર
ભારતના વર્તમાન રાજકીય અને સામાજિક વાતાવરણ અંગે વાત કરતી વખતે ખાલિદે દેશના વિરોધ પક્ષો અને નાગરિક સંગઠનો (સિવિલ સોસાયટી) સામે ભારે નારાજગી વ્યક્ત કરી છે. તેમણે આક્ષેપ કર્યો છે કે વર્તમાન સમયમાં દેશમાં નફરત ફેલાવતા ભાષણો અને વિભાજનકારી અવાજોને સામાન્ય ગણીને તેનો ઉત્સવ મનાવવામાં આવે છે. આવા સમયે વિપક્ષી પક્ષો પોતાના રાજકીય ફાયદા માટે આ પ્રકારના અન્યાય સામે મૌન સેવી લે છે.
છ વર્ષના લાંબા જેલવાસ બાદ આજે તેઓ સદંતર એકલતા અનુભવી રહ્યા છે. દેશમાં મોટા આંદોલનો અને માનવ અધિકારોના નામે મોટો પ્રચાર મેળવનારા પ્રખ્યાત કર્મશીલો (સેલિબ્રિટી એક્ટિવિસ્ટ્સ) અત્યારે આ વિષયે તદ્દન મૌન છે. તેમના મતે, બિનસાંપ્રદાયિકતાની વાતો કરતા વિપક્ષોનું આ મૌન જ સત્તાધારી પક્ષ અને સરકારી તંત્રને કાયદાનો દુરુપયોગ કરીને અવાજ ઉઠાવનારા અન્ય નાગરિકોને નિશાન બનાવવાની વધુ સત્તા અને મોકળાશ આપે છે.
આવી કપરી પરિસ્થિતિ અને માનસિક યાતનાઓ ભોગવ્યા બાદ પણ તેમણે ૨૦١૯ના નાગરિકતા સંશોધન કાયદા (CAA) વિરોધી આંદોલન દરમિયાન આપેલા પોતાના મૂળ સંદેશને યાદ કર્યો હતો. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે તેઓ હિંસાનો જવાબ ક્યારેય હિંસાથી અથવા નફરતનો ઉત્તર નફરતથી આપવા માગતા નથી. સત્તા ગમે તેટલી દમનકારી બને, અખંડ લોકશાહી મૂલ્યોની રક્ષા માત્ર અહિંસક માર્ગે પ્રેમ અને સદ્ભાવના ફેલાવીને જ કરી શકાશે તેમ તેમણે દૃઢપણે જણાવ્યું હતું.
કોર્ટ સમક્ષ જામીનની નવી અરજી અને ૪ જુલાઈની સુનાવણી
આ દરમિયાન, વર્ષ ૨૦૨૦થી ચાલી રહેલી દહેશત અને લાંબી કાનૂની લડતમાં ઉમર ખાલિદ માટે આશાનું એક નવું કિરણ જોવા મળ્યું છે. દિલ્હીની કડકડડૂમા કોર્ટના એડિશનલ સેસન્સ જજ સુમેધ કુમાર સેઠીએ ઉમર ખાલિદની નવી જામીન અરજી પર સુનાવણી હાથ ધરીને દિલ્હી પોલીસને નોટિસ પાઠવી છે. આ હરકત બાદ કાનૂની વર્તુળોમાં હલચલ વધી ગઈ છે અને હવે આગામી વધુ સુનાવણી ૪ જુલાઈના રોજ થવાની છે.
કાયદાકીય નિષ્ણાતોના મતે, આ વખતે ઉમર ખાલિદના બચાવ પક્ષે દેશની સર્વોચ્ચ અદાલત એટલે કે સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા હાલમાં જ આપવામાં આવેલા એક ખૂબ જ મહત્વના ચુકાદાને પોતાનો મુખ્ય આધાર બનાવ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટની જસ્ટિસ બી. વી. નાગરત્ના અને જસ્ટિસ ઉજ્જલ ભુઈયાની બેન્ચે ૧૮ મેના રોજ સૈયદ ઇફ્તિખાર અન્દ્રાબી નામના આરોપીને નાર્કો-ટેરરના એક અત્યંત ગંભીર કેસમાં જામીન આપ્યા હતા.
સર્વોચ્ચ અદાલતે આ ઐતિહાસિક ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે, ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ નિવારણ અધિનિયમ (UAPA) હેઠળના ગુનાઓ અત્યંત ગંભીર હોવા છતાં, જો કોઈ આરોપી લાંબા સમય સુધી કેદમાં રહે અને તેની સામેના કેસની કાનૂની સુનાવણી (ટ્રાયલ) શરૂ થવામાં અવિરત વિલંબ થઈ રહ્યો હોય, તો માત્ર કાયદાની કઠોર શરતોને આગળ ધરીને જામીન નકારવા અયોગ્ય ગણાશે.
સુપ્રીમ કોર્ટે વધુમાં ટાંક્યું હતું કે સાક્ષીઓની પુરાવા પ્રક્રિયા અને જુબાનીઓ લાંબી ચાલવાની હોય એવા કિસ્સામાં આરોપીને વર્ષો સુધી અટકાયતમાં રાખવો એ બંધારણીય અધિકારોનું હનન છે. આ જ ન્યાયિક માર્ગદર્શિકાને ઢાલ બનાવીને ઉમર ખાલિદે નીચલી અદાલત સમક્ષ પોતાની વચગાળાની મુક્તિની માંગ કરી છે. ૪ જુલાઈએ પોલીસ દ્વારા અદાલત સમક્ષ આ અંગે રજૂ કરવામાં આવનારો જવાબ કાનૂની દૃષ્ટિએ આ કેસનું ભવિષ્ય નક્કી કરશે.
Click it and Unblock the Notifications
Sign in with Google
