ટ્રમ્પ-ખામેનેઈ આમને-સામને: શું અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચેનો આ કરાર માત્ર કાગળ પરની શાંતિ છે?
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તાજેતરમાં જ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી કરાર પૂર્ણ થયો છે. સૈદ્ધાંતિક રીતે બંને દેશો વચ્ચે મડાગાંઠ ઉકેલવા આ સમજૂતી થઈ હતી, પરંતુ તેના પર હસ્તાક્ષર થતાંની સાથે જ બંને પક્ષો વચ્ચે ફરી શાબ્દિક યુદ્ધ શરૂ થયું છે. કરાર અમલમાં આવતાની સાથે જ અમેરિકી પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા મોજતબા ખામેનેઈ સામસામે આવી ગયા છે. આ કરાર બાદ પરસ્પરનો તણાવ ઘટવાને બદલે વધુ ઘેરો બન્યો હોય તેવું સ્પષ્ટ દેખાય છે.
અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે કરાર પર હસ્તાક્ષર થતાં જ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર આક્રમક વલણ અપનાવ્યું છે. તેમના આકરા પ્રહારો મુખ્યત્વે ઈરાની નેતૃત્વ અને પોતાની સરકાર પર સવાલ ઉઠાવતા આંતરિક વિરોધીઓ તરફ છે. ટ્રમ્પે દાવો કર્યો છે કે આ કરાર માત્ર એક સમજૂતી નથી, પરંતુ ઈરાનની લશ્કરી અને આર્થિક લાચારીનું સીધું પરિણામ છે. બીજી તરફ, ઈરાને તેને પોતાની વ્યૂહાત્મક જીત ગણાવતાં જમીની સ્તરે અવિશ્વાસનો માહોલ સર્જાયો છે.
ટ્રમ્પનો દાવો અને આર્થિક રાહત પર કડક વલણ
સમજૂતી બાદ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે દાવો કર્યો કે અમેરિકી દબાણ અને સૈન્ય કાર્યવાહીઓએ ઈરાનની લશ્કરી ક્ષમતાને તદ્દન નષ્ટ કરી નાખી છે. ટ્રમ્પના મતે, ઈરાન પાસે હવે એરફોર્સ, નેવી કે એર-ડિફેન્સ એસેટ્સ બચી જ નથી. આ પ્રકારની સૈન્ય નબળાઈને કારણે જ ઈરાન અમેરિકાની કડક શરતો પર સમાધાન કરવા મજબૂર બન્યું છે. ટ્રમ્પે સ્પષ્ટ જણાવ્યું કે જો ઈરાન વાતો ન માને તો પોતાની સંપ્રભુતા બચાવવાની પણ સ્થિતિમાં નથી.
આ સાથે જ ટ્રમ્પે ઈરાનને કોઈપણ પ્રકારની આડકતરી કે સીધી નાણાકીય સહાય આપવાનો સ્પષ્ટ ઈનકાર કર્યો છે. તેમણે કહ્યું કે ઈરાનને આ સહમતિના ભાગરૂપે અમેરિકા તરફથી એક પણ ફૂટી કોડી કે દસ સેન્ટ મળવાના નથી. જોકે, બંને દેશો વચ્ચેના વિવાદના ઉકેલ માટે ઈરાનના આર્થિક પુનઃનિર્માણ હેઠળ અંદાજે ૩૦૦ અબજ ડોલરના રોકાણની એક જટિલ બ્લુપ્રિન્ટ તૈયાર કરવામાં આવી છે, જેનું માળખું અલગ રીતે સંચાલિત થશે.
નવા કરાર હેઠળ નક્કી થયેલું ૩૦૦ અબજ ડોલરનું ફંડ અમેરિકા સીધું ઈરાનના હાથમાં સોંપશે નહીં. તેના બદલે અમેરિકા વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય રોકાણકારો, ખાનગી કંપનીઓ અને અન્ય સહયોગી દેશોને ઈરાનની અંદર વિકાસલક્ષી પ્રોજેક્ટ્સ શરૂ કરવા માટે જરૂરી કાનૂની મંજૂરીઓ અને પ્રોત્સાહન પૂરું પાડશે. આ વૈકલ્પિક આર્થિક માર્ગ દ્વારા જ ઈરાનને પોતાની જર્જરિત અર્થવ્યવસ્થા અને પાયાની સવલતોને ફરીથી ઊભી કરવા માટે નાણાકીય બળ મળી શકશે.
ખામેનેઈ દ્વારા અમેરિકી વલણ અને પ્રહારોનો વિરોધ
અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિના દાવાઓ સામે ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા મોજતબા ખામેનેઈએ પણ આકરો પલટવાર કર્યો છે. તેમણે ટ્રમ્પ સામે જ વળતો નિકાસ કરી જણાવ્યું કે હકીકતમાં અમેરિકા આ કરાર કરવા માટે વધારે વ્યાકુળ હતું. ખામેનેઈના મતે, વૉશિંગ્ટને ઈરાનને વાટાઘાટોના ટેબલ પર લાવવા માટે લાંબા સમય સુધી અનેક પ્રકારની કૂટનીતિક ચાલબાજીઓ ચાલી હતી અને છેવટે અમેરિકાએ પોતાની વ્યૂહરચનાના ભાગરૂપે આખરે કરાર પર સહીઓ કરવી જ પડી છે.
સમજૂતી બાદ ઈરાનની જનતાને સંબોધતા ખામેનેઈએ ખુલાસો કર્યો હતું કે તેઓ પ્રારંભિક તબક્કામાં આવી કોઈ પશ્ચિમી વ્યવસ્થાના પ્રખર વિરોધી હતા. પશ્ચિમના દેશો અને અમેરિકાની નિયત પર તેમને બિલકુલ ભરોસો નહોતો. જોકે, ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેજેશ્કિયાન અને સુપ્રીમ નેશનલ સિક્યોરિટી કાઉન્સિલના ઉચ્ચ સ્તરીય સભ્યો સાથેની વિસ્તૃત અને સઘન ચર્ચા-વિચારણા બાદ જ તેમણે આ ઐતિહાસિક કરાર પર આગળ વધવા માટે પોતાના અંતિમ હસ્તાક્ષરની મંજૂરી આપી હતી.
ઈરાનની સર્વોચ્ચ સુરક્ષા કાઉન્સિલે દેશના સર્વોચ્ચ નેતાને સ્પષ્ટ આશ્વાસન આપ્યું હતું કે આ નવી સંધિથી દેશના સાર્વભૌમત્વ પર કોઈ પણ પ્રકારનું જોખમ ઊભું નહીં થાય. આ સાથે જ પશ્ચિમ એશિયામાં કાર્યરત ઈરાન સમર્થિત સંગઠનો એટલે કે 'રેઝિસ્ટન્સ ફ્રન્ટ' ના હિતો કે પ્રાદેશિક પ્રભુત્વ સાથે કોઈ પણ પ્રકારનું સમાધાન કરવામાં નહીં આવે તેવી સંપૂર્ણ આશ્વસ્તિ બાદ જ ઈરાને પોતાની સંમતિનો આખરી પત્ર અમેરિકી પ્રતિનિધિઓ સમક્ષ મૂક્યો હતો.
અસ્થાયી શાંતિ કે ભવિષ્યના મોટો વિવાદની આશંકા?
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારી બાબતોના નિષ્ણાતો માને છે કે માત્ર દસ્તાવેજો પર સહીઓ થઈ જવાથી જમીની હકીકત બદલાતી નથી. બંને જૂથના નેતાઓનો આક્રમક સૂર દર્શાવે છે કે તેઓ પોતપોતાની આંતરિક જનતાને સંતોષવા માટે કટિબદ્ધ છે. ટ્રમ્પ આ કરારને ઈરાનની પૂર્ણ સૈન્ય હાર અને ઘૂંટણિયે પડવાની ઘટના કહી રહ્યા છે, જ્યારે તેહરાન તેને પોતાની નૈતિક વિજય માને છે. આ વાતાવરણમાં બંને દેશો વચ્ચેનો ઊંડો અવિશ્વાસ જમીની શાંતિ સ્થાપવામાં મોટી નડતરરૂપ છે.
વૈશ્વિક રાજકારણ હવે આગામી દિવસોની હિલચાલ પર મીટ માંડીને બેઠું છે. ભવિષ્યમાં જો અમેરિકા આર્થિક પ્રતિબંધો હળવા કરવાની પ્રક્રિયામાં અડચણ ઊભી કરશે અથવા તો ઈરાન પોતાના ન્યૂક્લિયર એજન્ડા અને સરહદી દખલગીરીને ચાલુ રાખશે, તો આ કરાર પણ માત્ર કાગળ પર રહી જશે. આ સમજૂતી ક્ષેત્રીય સ્તરે દીર્ઘકાલીન શાંતિ લાવવા સમર્થ બને છે કે પછી તે માત્ર થોડા સમય માટેની યુદ્ધવિરામ જેવી વ્યવસ્થા સાબિત થાય છે, તે સમય જ બતાવશે.
Click it and Unblock the Notifications
Sign in with Google
