યુએસ-ઈરાન વાટાઘાટો: અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે કેમ વાત ન બની? હોર્મુઝથી ન્યૂક્લિયર સુધી, આ 5 કારણોએ શાંતિનો માર્ગ

Updated: Sunday, April 12, 2026, 10:52 [IST]

મધ્ય પૂર્વનું રાજકારણ ફરી ગરમાયું છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે પાકિસ્તાનના ઈસ્લામાબાદમાં ૨૧ કલાક ચાલેલી શાંતિ વાર્તા કોઈ નક્કર પરિણામ વિના સમાપ્ત થઈ. અમેરિકી ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સની ટૂકડી નિરાશા સાથે રવાના થઈ, જેનાથી તણાવ ઘટવાને બદલે અનિશ્ચિતતા વધી છે.

ચર્ચાઓમાં બંને દેશો પોતપોતાની શરતો પર અડગ રહ્યા. વેન્સે કહ્યું, "સમજૂતી ન થવી એ ઈરાન માટે વધુ નુકસાનકારક છે." જ્યારે ઈરાને અમેરિકી શરતોને "અતિશય અને ગેરકાયદેસર" ગણાવી. આ દર્શાવે છે કે બંને દેશો વચ્ચે અવિશ્વાસની ખાઈ હજુ પણ ઊંડી છે, જે નિષ્ફળતાનું મુખ્ય કારણ છે.

વાટાઘાટોની નિષ્ફળતાના પાંચ મુખ્ય મુદ્દાઓ રહ્યા. સૌથી પહેલા હોર્મુઝની સ્ટ્રેટ પર ટકરાવ. આ વૈશ્વિક તેલ પુરવઠાનો મહત્ત્વપૂર્ણ માર્ગ છે. અમેરિકા તેને મુક્ત અને સુરક્ષિત રાખવા માંગે છે, જ્યારે ઈરાન તેને પોતાની શક્તિ માની નિયંત્રણ છોડવા તૈયાર નથી. ઈરાન સહિયારા સુરક્ષા માળખા વિના પકડ ઢીલી નહીં કરવાની વાત કરે છે, જે મુખ્ય અડચણ બની.

બીજો મુદ્દો ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને લઈને હતો. અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ઈરાન તેને મર્યાદિત કરે અથવા બંધ કરે, જેથી પરમાણુ હથિયારોનો ખતરો ટળી શકે. ઈરાન તેને શાંતિપૂર્ણ ઉદ્દેશ્યો માટેનો પોતાનો અધિકાર ગણાવે છે. અમેરિકાને ભરોસો નથી કે ઈરાન હથિયાર નહીં બનાવે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના સંપર્કમાં રહેલા વેન્સે પણ આને મુખ્ય અવરોધ ગણાવ્યો, જે ભરોસા અને સુરક્ષાનો મુદ્દો છે.

ત્રીજો ટકરાવ આર્થિક મુદ્દાઓ પર હતો. ઈરાને પોતાના પરના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો હટાવવા, વિદેશમાં ફસાયેલી સંપત્તિ પાછી મેળવવા અને નુકસાનના વળતરની માગણી કરી. અમેરિકાએ ઈરાન પાસેથી પરમાણુ કાર્યક્રમ અને ક્ષેત્રીય ગતિવિધિઓ પર નક્કર આશ્વાસન મળ્યા પછી જ રાહત આપવાની વાત કરી, જે આર્થિક હિતોના ટકરાવને વધુ જટિલ બનાવે છે.

ચોથો મુદ્દો અમેરિકાનો "ફાઇનલ અને બેસ્ટ ઑફર" હતો. વેન્સે કહ્યું કે નિર્ણય હવે ઈરાને કરવાનો છે. ઑફરની વિગતો જાહેર નથી, પરંતુ તેમાં પરમાણુ અને ક્ષેત્રીય ગતિવિધિઓ પર સખત શરતો હોવાના સંકેત છે. અમેરિકા લાંબી વાતચીત નહીં પણ નિર્ણાયક પરિણામ ઈચ્છે છે.

પાંચમું, પાકિસ્તાને હોર્મુઝમાં સંયુક્ત પેટ્રોલિંગનો પ્રસ્તાવ મૂકી મધ્યસ્થતા કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. આ મધ્યમ માર્ગ શોધવાનો પ્રયાસ હતો, પરંતુ અમેરિકાને તેમાં પર્યાપ્ત સુરક્ષા ગેરંટી ન દેખાઈ, જ્યારે ઈરાન તેને સાર્વભૌમત્વમાં દખલગીરી માની રહ્યું હતું. આ રીતે, મધ્યસ્થતાનો આ પ્રયાસ પણ નિષ્ફળ રહ્યો.

વેન્સે પુષ્ટિ કરી કે અમેરિકા તેની શરતો પર અડગ છે અને આ વાટાઘાટો ઈરાન માટે વધુ નુકસાનકારક સાબિત થશે. તેમની ટીમ રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પના સંપર્કમાં હતી અને ૨૧ કલાકમાં ૧૦ થી વધુ વખત વ્હાઇટ હાઉસ પાસેથી દિશા-નિર્દેશો લેવામાં આવ્યા. ઈરાનના પરમાણુ સ્થળોને હુમલાઓમાં નુકસાન થયું છે, પરંતુ હજુ ભવિષ્યમાં પરમાણુ હથિયારો ન બનાવવાની ખાતરી નથી.

છેલ્લા ૨૪ કલાકમાં પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની. ઈઝરાયેલના વડાપ્રધાન નેતન્યાહૂએ ઈરાન વિરુદ્ધનું અભિયાન ચાલુ રાખવાની ચેતવણી આપી. યુએસ સેના (CENTCOM) એ હોર્મુઝમાંથી ઈરાન દ્વારા બિછાવેલી સુરંગો દૂર કરવાનું અભિયાન શરૂ કર્યું છે.

આ ઉપરાંત, લેબનોનના તુફાહતા વિસ્તારમાં હુમલાઓ ચાલુ રહ્યા. ઈરાની સંસદના સ્પીકર ગાલીબફે મિસાઈલ હુમલામાં માર્યા ગયેલા બાળકોની તસવીરો સાથે ભાવનાત્મક સંદેશ આપ્યો. ઈરાની મીડિયાએ અમેરિકી માગણીઓને "અતિશય અને ગેરકાયદેસર" ગણાવી વાટાઘાટોની નિષ્ફળતાનો આરોપ મૂક્યો.

ઈસ્લામાબાદ વાર્તાની નિષ્ફળતા વૈશ્વિક ચિંતાનો વિષય છે. હવે ભવિષ્ય બે રસ્તાઓ પર ટકેલું છે: ક્યાં તો ટકરાવ વધે અથવા રાજદ્વારી પ્રયાસો ફરી શરૂ થાય. જો ઈરાન અમેરિકાના 'અંતિમ પ્રસ્તાવ'ને ઠુકરાવે, તો મધ્ય પૂર્વમાં મોટો સંઘર્ષ ફાટી નીકળી શકે છે.

જોકે, રાજદ્વારી પ્રક્રિયાના દરવાજા ક્યારેય સંપૂર્ણપણે બંધ થતા નથી. શક્ય છે કે કોઈ ત્રીજા દેશ દ્વારા ફરીથી સંપર્ક સાધવામાં આવે. અત્યારે વિશ્વની નજર એ વાત પર ટકેલી છે કે શું અમેરિકા અને ઈરાન પોતાના વલણમાં નરમાઈ બતાવશે કે પછી આ ટકરાવ એક મોટા સંઘર્ષમાં પરિવર્તિત થશે, કારણ કે કૂટનીતિનો માર્ગ અત્યંત મુશ્કેલ છે.