Agriculture News: પ્રાકૃતિક કૃષિમાં 'મિશ્ર પાક પદ્ધતિ'નો ગુજરાતમાં વધી રહ્યો છે વ્યાપ, જાણો વધુ વિગત

ગુજરાતમાં ઝીરો બજેટ નેચરલ ફાર્મિંગ (ZBNF) નો અનિવાર્ય આધારસ્તંભ એટલે મિશ્ર પાક પદ્ધતિ, આ પદ્ધતિ જમીનના સ્વાસ્થ્ય, જીવાત નિયંત્રણ અને ખેડૂતની આર્થિક સ્થિતિ માટે કેવી રીતે વરદાનરૂપ છે, તે વિશે વિગતવાર માહિતી.

Agriculture News: ગુજરાતમાં પ્રાકૃતિક કૃષિ (ઝીરો બજેટ નેચરલ ફાર્મિંગ - ZBNF) પદ્ધતિનો વ્યાપ સતત વધી રહ્યો છે, અને તેનો મૂળભૂત આધારસ્તંભ મિશ્ર પાક પદ્ધતિ છે. આ પદ્ધતિ પ્રકૃતિના કુદરતી ઇકોસિસ્ટમ, ખાસ કરીને જંગલની વ્યવસ્થાનું અનુકરણ કરીને ખેડૂતને એક જ ખેતરમાં, એક જ સમયે બે કે તેથી વધુ પાકોનું વાવેતર કરવાની પ્રેરણા આપે છે. આ અભિગમ જમીનની ફળદ્રુપતા, જૈવવિવિધતા અને ખેડૂતની આવક ત્રણેય માટે ખૂબ જ લાભદાયી છે.

જમીનના સ્વાસ્થ્ય માટે કુદરતી ચિકિત્સક

મિશ્ર પાક પદ્ધતિ જમીનના સ્વાસ્થ્યને જાળવવામાં અને સુધારવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

• નાઇટ્રોજન સ્થિરીકરણ: ચણા, મગ, અડદ, તુવેર જેવા કઠોળ વર્ગના પાકોના મૂળમાં રહેલા રાઇઝોબિયમ બેક્ટેરિયા વાતાવરણના નાઇટ્રોજનનું જમીનમાં સ્થિરીકરણ કરે છે. આનાથી મુખ્ય પાકને કુદરતી રીતે નાઇટ્રોજન મળે છે અને રાસાયણિક ખાતરો પરની નિર્ભરતા દૂર થાય છે.
• પોષક તત્વોનું સંતુલન: વિવિધ પાકોના મૂળ જમીનના જુદા જુદા સ્તરોમાંથી પોષક તત્વોનું શોષણ કરે છે, જેનાથી જમીનની ફળદ્રુપતાનું સંતુલન જળવાઈ રહે છે.
• ભેજ જાળવણી: આ પદ્ધતિ જમીનને ઝડપથી આચ્છાદન (મલ્ચિંગ)નો લાભ આપે છે, જે જમીનની ભેજ જાળવી રાખે છે અને ધોવાણ અટકાવે છે.

જીવાત અને રોગ નિયંત્રણમાં કુદરતી ઢાલ

એક જ પ્રકારના પાકના વાવેતરમાં જીવાતનો ઉપદ્રવ ઝડપથી ફેલાય છે, પરંતુ મિશ્ર પાક પદ્ધતિ કુદરતી ઢાલ પૂરી પાડે છે.

• જીવનચક્રમાં અવરોધ: વિવિધ પાકોની હાજરી જીવાતના જીવનચક્રને ખોરવે છે અને તેમનો ફેલાવો અટકાવે છે.
• ટ્રેપ અને રિપેલન્ટ પાક: ગલગોટા 'ટ્રેપ પાક' તરીકે કામ કરીને જીવાતોને મુખ્ય પાકમાંથી પોતાની તરફ આકર્ષે છે, જ્યારે અમુક પાકોની તીવ્ર ગંધ જીવાતોને દૂર ભગાડવામાં મદદ કરે છે.
• મિત્ર કીટકોને આશ્રય: આ પદ્ધતિ ભમરી અને લેડીબર્ડ બીટલ જેવા મિત્ર કીટકો માટે આશ્રય અને ખોરાક પૂરો પાડે છે, જે નુકસાનકારક જીવાતોનો શિકાર કરીને કુદરતી નિયંત્રણ જાળવે છે અને રાસાયણિક જંતુનાશકોની જરૂરિયાતને દૂર કરે છે.

આર્થિક દૃષ્ટિકોણ: આવકનું બહુવિધ સ્ત્રોત

આર્થિક દૃષ્ટિકોણથી, મિશ્ર પાક પદ્ધતિ ખેડૂત માટે આવકનું બહુવિધ સ્ત્રોત બની રહે છે.

• આવકમાં વધારો: એક જ સિઝનમાં અને એક જ જમીનમાંથી અનેક પાકોનું ઉત્પાદન મળતું હોવાથી, ખેડૂતની કુલ આવકમાં નોંધપાત્ર વધારો થાય છે.
• જોખમ ઘટાડવું: જો કોઈ એક પાકને હવામાન, જીવાત કે બજારના પરિબળોને કારણે નુકસાન થાય, તો અન્ય પાકનું ઉત્પાદન ખેડૂતને આર્થિક સહારો પૂરો પાડીને જોખમ ઘટાડે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કપાસની સાથે મગ કે અડદનું વાવેતર કરવાથી, કઠોળનું ઉત્પાદન મુખ્ય પાકના ખર્ચને આવરી લે છે.

રાજ્યપાલ આચાર્ય દેવવ્રતજીનું પ્રેરક યોગદાન

ગુજરાતમાં પ્રાકૃતિક કૃષિના પ્રચાર-પ્રસારમાં રાજ્યપાલ આચાર્ય દેવવ્રતજીનું યોગદાન પાયાનું રહ્યું છે. તેમના મતે, પ્રાકૃતિક કૃષિ માત્ર ખેતીની પદ્ધતિ નથી, પરંતુ તે જમીન, પાણી અને માનવ સ્વાસ્થ્યને સુધારવાનો એક 'જીવન મંત્ર' છે.

ગુજરાત સરકાર પણ તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ પ્રાકૃતિક કૃષિ વિકાસ યોજનાઓ દ્વારા ખેડૂતોને જીવામૃત, ઘનજીવામૃત બનાવવા માટે નાણાકીય સહાય પૂરી પાડી રહી છે. આ ઉપરાંત, દેશી ગાયના નિભાવ માટે સહાય આપીને ખેડૂતોને મિશ્ર પાક પદ્ધતિ અપનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરાઈ રહ્યા છે. આનાથી રાજ્યના ખેતી ક્ષેત્રમાં સંતુલિત અને રસાયણમુક્ત ક્રાંતિ આવી રહી છે.

English summary

Mixed Cropping (Intercropping) is the base of Natural Farming (ZBNF) in Gujarat. It boosts soil fertility, controls pests naturally, and increases farmer's income. Governor Acharya Devvrat is leading its promotion, driving a chemical-free revolution in the state.