વાદળ ક્યાં અને કેવી રીતે ફાટે છે? આવી રીતે સર્જાય છે અવકાશી આફત

છેલ્લા બે દિવસથી હિમાચલ પ્રદેશમાં ભારે તબાહીના મંજર જોવા મળી રહ્યા છે. ઘણી જગ્યાઓએ ભારે વરસાદ વચ્ચે વાદળ ફાટવાની ઘટનાઓ પણ બની રહી છે. અત્યાર સુધીમાં 50 થી વધુ લોકોના મોત થયા છે. આ દુર્ઘટનામાં કાલકા-શિમલા રેલ માર્ગ ખરાબ રીતે ધોવાઈ ગયો છે.

આ વિનાશને કારણે રાજ્ય સ્તરીય સ્વતંત્રતા દિવસના કાર્યક્રમનું સ્થળ બદલીને મનાલીને બદલે શિમલા કરવામાં આવ્યું છે. તમે વિચારતા હશો કે આ વાદળ ફાટવુ એટલે શું? વાદળ ફાટવાથી આટલી બધી વિનાશ કેવી રીતે થાય? આ વાદળો દર વર્ષે કેમ ફાટે છે?

ભારતીય હવામાન વિભાગ અનુસાર, જો એક કલાકમાં ચોક્કસ ત્રિજ્યામાં 100 મીમી વરસાદ પડે છે તો તેને વાદળ ફાટ્યુ કહેવાય છે. વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં તેને 'ક્લઉડબર્સ્ટ અથવા ફ્લેશ ફ્લડ પણ કહેવામાં આવે છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો અચાનક ભારે વરસાદને ક્લાઉડબર્સ્ટ કહેવામાં આવે છે. ક્યારેક એક જગ્યાએ એકથી વધુ વાદળો ફાટી શકે છે. આ સ્થિતિમાં ઘણું નુકસાન સહન કરવું પડે છે.

વાદળ ફાટવાની ઘટના ત્યારે બને છે જ્યારે તાપમાન વધે છે અને મોટી માત્રામાં ભેજવાળા વાદળો એક જગ્યાએ એકઠા થાય છે. આ પછી પાણીના ટીપા એકબીજા સાથે ભળી જાય છે અને ટીપાંનું વજન એટલું વધી જાય છે કે વાદળની ઘનતા વધી જાય છે. આ પછી મર્યાદિત વિસ્તારમાં અચાનક વરસાદ શરૂ થાય છે. આ પ્રક્રિયાને જ ક્લાઉડ બર્સ્ટિંગ કહેવામાં આવે છે.

વાદળ ફાટવાની ઘટના પૃથ્વીની સપાટીથી 12-15 કિમીની ઊંચાઈએ સૌથી વધુ થાય છે. હિમાચલ અને ઉત્તરાખંડ જેવા રાજ્યોમાં પર્વતોની ઊંચાઈને કારણે વાદળો આગળ વધી શકતા નથી અને એક જગ્યાએ અચાનક વરસાદ પડે છે.

વૈજ્ઞાનિકો અનુસાર, ચોમાસા દરમિયાન જ્યારે ગરમ હવા ઠંડી હવાના સંપર્કમાં આવે છે ત્યારે મોટા વાદળો બને છે. હિમાચલ અને ઉત્તરાખંડમાં આ પર્વતીય પરિબળોને કારણે પણ થાય છે. તેથી જ હિમાલયના પ્રદેશોમાં વાદળ ફાટવાની ઘટનાઓ વધુ બને છે.

દેશમાં સૌથી વધુ વરસાદ ચેરાપુંજી જેવા વિસ્તારોમાં પડે છે. અહીં આખું વર્ષ વરસાદ પડે છે. બંગાળની ખાડીમાંથી ભેજ સાથે પવનો અહીં આવે છે. ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન ઉત્તર-પૂર્વમાં વાદળ ફાટવાની ઘટનાઓ જોવા મળે છે. વાદળ ફાટતા વિસ્તારોમાં ઘણા લોકો રહેતા નથી. તેથી જ જાનમાલના નુકસાનના કોઈ અહેવાલ નથી આવતા.

વાદળ ફાટવાની ઘટના ઘણીવાર એક થી 10 કિલોમીટરના વિસ્તારમાં થાય છે. આ કારણે તેમની આગાહી કરવી મુશ્કેલ બની જાય છે. જો કે હવામાન વિભાગ રડાર દ્વારા મોટા વિસ્તારમાં ભારે વરસાદની આગાહી કરી શકે છે પરંતુ કયા વિસ્તારમાં વાદળ ફાટશે તેની અગાઉથી આગાહી કરવી હવામાન વિભાગ માટે મુશ્કેલ છે.

English summary

Where and how does a cloud burst? This is how the cosmic calamity is created