Gambia cough syrup: કિડનીની બિમારીના લીધે બાળકોનુ મોત કે ભારતીય કફ સિરપ જવાબદાર?, Fact Check

વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) એ ભારતીય કંપનીની ચાર કફ સિરપ સામે ચેતવણી જારી કરી હતી. ડબ્લ્યુએચઓને આશંકા છે કે ગામ્બિયામાં 66 બાળકોના મૃત્યુ આ કફ સિરપના લીધે થયા છે. હકીકત એ છે કે ધ ગામ્બિયામાં છેલ્લા કેટલાક મહિનામાં કિડનીની બીમારીના કારણે ઘણા બાળકો મૃત્યુ પામ્યા છે. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશને આ દવાઓ પર કોઈ સીધો પ્રતિબંધ લાદ્યો નથી પરંતુ એક એડવાઈઝરી જારી કરી છે. જ્યારે વનઈન્ડિયાએ ઝીણવટભરી તપાસ કરી છે, ત્યારે આખી સ્ટોરી બનેલી હોય તેમ લાગે છે અને ગામ્બિયાની સરકારે તેની નિષ્ફળતાનો દોષ ભારતીય કંપની પર ઢોળવાનો પ્રયાસ કર્યો હોય તેવું લાગે છે.

શું ડાયેથિલિન ગ્લાયકોલનો ઉપયોગ કરવો જોખમી છે?

વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશને તેની એડવાઈઝરીમાં કહ્યું છે કે આ દવાઓ (કફ સિરપ)માં ડાયેથિલિન ગ્લાયકોલ નામનું તત્વ હોય છે, જે ઝેરી હોય છે. જેના કારણે બાળકોના મોતની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. ડાયથિલિન ગ્લાયકોલ ખરેખર ખતરનાક છે અને તે ભૂતકાળમાં પણ કિડનીના રોગો માટે જાણીતું છે. પરંતુ, હકીકત એ છે કે આરોગ્ય જગતમાં ડાયેથિલીન ગ્લાયકોલ વિશે વધુ નક્કર માહિતી નથી અને તે જ સમયે તેનો ઉપયોગ દવાઓ બનાવવામાં પણ થાય છે. ScienceDirect.com અનુસાર, 'તે પ્રમાણમાં ઓછા દ્રાવ્ય પદાર્થોને ખૂબ જ સરળતાથી ઓગાળી શકે છે. તેનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે માનવ દવાઓમાં પણ થાય છે, જેમ કે એસિટામિનોફેન અને સલ્ફેનાલામાઇડ, ઇરાદાપૂર્વક અથવા આકસ્મિક રીતે માણસ સુધી ઝેર પહોંચી જાય છે, જેમાંથી ઘણા જીવલેણ છે.'

અમેરિકા સહિત અન્ય દેશોમાં તેનો ઘણો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે

ઉલ્લેખનિય છેકે આ સિરપ માત્ર ભારતમાં જ નહીં પણ અમેરિકા સહિત સમગ્ર વિશ્વમાં ઉપલબ્ધ છે. એટલું જ નહીં, ભલે વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશને ભારતીય કંપનીની ચાર દવાઓને લઈને એલર્ટ જાહેર કર્યું હોય, પરંતુ આજદિન સુધી તેની વેબસાઈટ પર આ ડાયથિલિન ગ્લાયકોલને લઈને કોઈ એડવાઈઝરી જારી કરવામાં આવી નથી. જ્યારે, આ વૈશ્વિક આરોગ્ય સંસ્થાનું કામ આવા ખતરનાક તત્વોને રોકવા માટે યોગ્ય પગલાં લેવાનું છે. જો કે, સંસ્થાએ આ દવાઓના ઉપયોગ સામે માત્ર આ દવાઓ સામે ચેતવણી જારી કરી છે અને કોઈ નિયંત્રણો લાદ્યા નથી.

ગેમ્બિયામાં કિડનીના દર્દીઓના વધુ કેસ

હવે આ આખા મામલાને જે રીતે દુનિયામાં ફેંકવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે, તેની સમગ્ર પૃષ્ઠભૂમિને સમજવી જરૂરી છે. સમગ્ર વિશ્વમાં કિડનીની બિમારી એક સમસ્યા બની રહી છે. પશ્ચિમ આફ્રિકાના ગામ્બિયાની વાત કરીએ તો આ દેશમાં કિડનીના દર્દીઓ મોટી સંખ્યામાં છે. જ્યારે 2022ના ઓગસ્ટથી ધ ગામ્બિયાના બાળકોના મોતના સમાચાર આવવા લાગ્યા ત્યારે એક આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલ પણ આવ્યો. તેમના મતે, 'પશ્ચિમ આફ્રિકામાં કિડનીની બિમારી મોટાભાગે જોવા મળે છે, પરંતુ વિશેષ સુવિધાઓના અભાવને કારણે ત્યાં સ્ક્રીનિંગ અને સારવારના વિકલ્પો બહુ ઓછા છે.' આ જ રિપોર્ટમાં એવું પણ જણાવવામાં આવ્યું હતું કે ગેમ્બિયામાં બાળકોમાં એડીમા અને પ્રોટીન્યુરિયાની ફરિયાદો ખૂબ વધારે છે અને તે બંને કિડનીની બિમારી સાથે સંકળાયેલા છે.

વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ પણ દૂષિત પાણી તરફ ધ્યાન દોરી ચુક્યુ છે

વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ પોતે 25 સપ્ટેમ્બરના રોજ સાપ્તાહિક બુલેટિન બહાર પાડ્યું હતું. આ મુજબ, બાળકોના 62 સ્ટૂલ સેમ્પલમાંથી, 61% સેમ્પલ (જે બાળકોના ક્લિનિકલ ટેસ્ટ રિપોર્ટ એક્યુટ કિડની ઈન્જરી જેવા હતા) એસ્ચેરીચિયા કોલી (E. coli.) પોઝીટીવ જોવા મળ્યા હતા. આવા બાળકોના ઘરોમાં પાણીની ગુણવત્તા પણ ચકાસવામાં આવી હતી અને તેમાં પણ E.coliની હાજરી જોવા મળી હતી. જો કે, પારો કે સીસા સહિતની કોઈ ભારે ધાતુઓ મળી આવી નથી. E.coli એ તમામ ક્લસ્ટરોમાં હાજર હતો જેમાં 2018માં પાણીનો સર્વે કરવામાં આવ્યો હતો. ખરેખર, E.coli એક બેક્ટેરિયમ છે, જે સામાન્ય રીતે હાનિકારક નથી અને મોટાભાગના લોકોના શરીરમાં થાય છે. જો કે, તેની કેટલીક જાતો કિડનીની બિમારીને કારણે થઈ શકે છે; અને તે દૂષિત પાણી અથવા ખોરાકને કારણે હોઈ શકે છે.

E.coli બેક્ટેરિયા પણ હોઈ શકે છે કારણ

આ પ્રકારના કિડની રોગના પ્રારંભિક લક્ષણોમાં ઝાડા, કફ, ઉલટી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે ગામ્બિયામાં બાળકો આ કિડનીની બિમારીથી પ્રભાવિત થાય છે, ત્યારે તેમના માતાપિતાએ પહેલા તેમને તેમના નજીકના આરોગ્ય કેન્દ્રો અથવા ડૉક્ટરોને બતાવવું આવશ્યક છે. આ પછી તેમને ભારતીય કંપનીનું કફ સિરપ લેવાની સલાહ આપવામાં આવી હશે, જેનાથી તેમને કોઈ રાહત ન મળી. જ્યારે બાળકો મૃત્યુ પામ્યા, ત્યારે ગામ્બિયા સરકાર એક્શનમાં આવી અને તપાસ શરૂ કરી. વિદેશી સમાચાર એજન્સી રોઈટર્સના જણાવ્યા અનુસાર, ગામ્બિયામાં ભારે વરસાદને કારણે એસ્ચેરિચિયા કોલી બેક્ટેરિયા પણ ખૂબ જ ઝડપથી ફેલાઈ ગયા છે. 'E.coli બેક્ટેરિયા પણ સંભવિત કારણ હોઈ શકે છે, કારણ કે તાજેતરના અઠવાડિયામાં ભારે વરસાદને કારણે ધ ગામ્બિયા સહિત પશ્ચિમ આફ્રિકાના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં પૂર આવ્યું છે.'

દુષિત પાણી હોઇ શકે છે કારણ

ધ ચાઈલ્ડ પ્રોટેક્શન એલાયન્સ નામની એનજીઓ તરફથી એક નિવેદન આવ્યું છે, જેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે બાળકોના મૃત્યુ E.coli ના કારણે થયા છે, પરંતુ દવાની અસર પણ છે. જો કે તેમણે તેમના દાવાના સમર્થનમાં કોઈ નક્કર પુરાવા રજૂ કર્યા ન હતા અને માત્ર વિકાસને જોડવાનું કામ કર્યું હતું. જ્યારે પેરાસીટામોલ અથવા કફ સિરપ પર હોબાળો શરૂ થયો, ત્યારે વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના અધિકારીઓએ કહેવાનું શરૂ કર્યું કે પુરાવા પેરાસિટામોલ તરફ નહીં. દૂષિત પાણી જેવા ચેપી એજન્ટો તરફ ઈશારો કરે છે, પરંતુ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ઘણા અનુત્તરિત પ્રશ્નો છે.

ગામ્બિયા સરકારે પોતાની ભુલ છુપાવવાની કરી કોશિશ

ગામ્બિયામાં બાળકોના મૃત્યુનું કારણ પેરાસિટામોલ અથવા કફ સિરપ નથી, પરંતુ દૂષિત પાણી છે. પરંતુ ગેમ્બિયન સરકારે, તેની નબળી આરોગ્ય સેવાઓનો પર્દાફાશ કરવાના ડરથી, પેરાસિટામોલ અથવા ઉધરસની ચાસણી પર તમામ દોષો ફેરવી દીધા છે. જ્યારે, વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશનના સાપ્તાહિક બુલેટિનમાં સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યું હતું કે તેમની પાસે કિડનીની બીમારીની સારવાર માટે યોગ્ય ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો અભાવ છે. આ મુજબ, 'કિડનીની તીવ્ર ઈજા ઉચ્ચ મૃત્યુદર સાથે સંકળાયેલી છે, ખાસ કરીને વિકાસશીલ દેશોમાં બાળકોમાં. ગેમ્બિયા સહિતના મોટાભાગના દેશોમાં ડાયાલિસિસની જરૂર હોય તેવા કિડની રોગની સારવાર માટે પૂરતા માનવીય અથવા અન્ય જરૂરી સંસાધનોનો અભાવ છે.

ગેમ્બિયાની પોતાની એજન્સીનો પણ કર્યો પર્દાફાશ

ગેમ્બિયાની મેડિકલ કંટ્રોલ એજન્સીએ એમ પણ કહ્યું હતું કે 'પેરાસિટામોલ સિરપ પર સામાન્ય પ્રતિબંધ મૂકવા માટે ડેટા અપૂરતો હતો, જે ઘણીવાર બાળકોમાં તાવની સારવાર માટે ઉપયોગમાં લેવાતી પીડા નિવારક છે'. ગામ્બિયા સરકારની એક અધિકૃત સંસ્થાએ પોતે સ્વીકાર્યું છેકે તેના આધારે પગલાં લેવા માટે દવાના પૂરતા નમૂનાઓ નથી.

અંતિમ નિષ્કર્ષ

• વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશને ધ ગામ્બિયાની નબળી આરોગ્ય વ્યવસ્થા અને દૂષિત પાણીના કારણે પેદા થતા બેક્ટેરિયા પર પણ સવાલ ઉઠાવ્યા છે. પહેલા કંઈક કહેવામાં આવ્યું અને પછી કેટલાક વધુ તારણો કાઢવામાં આવ્યા હતા.
• જ્યારે ગેમ્બિયન સરકારને પોતાને ખુલ્લા પાડવાનો ડર હતો, ત્યારે દોષ ભારતીય દવા પર મૂકવામાં આવ્યો હતો. તેની પોતાની મેડિકલ કંટ્રોલ એજન્સીએ કહ્યું હતું કે, દવાઓ સામે પગલાં લેવા માટે પૂરતા સેમ્પલ નથી.
• જ્યારે ગેમ્બિયાએ તેની આયાત કરી હતી, ત્યારે તેની તપાસ થવી જોઈએ. આ દવા ગેમ્બિયામાં પહેલા જ હોવી જોઈએ, તો શા માટે તે પહેલાથી જ કામ કરતું નથી? ભ્રષ્ટાચારનો કેસ હોય તો પણ તે પોતાની જવાબદારીમાંથી છટકી શકે તેમ નથી.

વિવાદનુ અસલી કારણ શું થઇ શકે છે?

ગામ્બિયન સરકાર પૂરની વ્યવસ્થા કરવામાં અને ચોખ્ખું પાણી પૂરું પાડવામાં નિષ્ફળ ગઈ. આરોગ્ય સેવાઓને ઠીક કરવા માટે કંઈ કરી શક્યા નથી. કદાચ એટલા માટે કે કોઈ વ્યક્તિ ભારતીય દવાઓને દોષી ઠેરવીને પોતાનો ચહેરો બચાવી શકે છે.

English summary

Is Indian cough syrup responsible for the death of children due to kidney disease?