કેવી રીતે થાય છે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની નિયુક્તિ? જાણો કામ અને જવાબદારીઓ

By Desk

Updated: Sunday, March 10, 2024, 21:57 [IST]

એક તરફ લોકસભા ચૂંટણીની જાહેરાત થવાની રાહ જોવાઈ રહી છે તો બીજી તરફ ભારતના મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અરૂણ ગોયલે રાજીનામું આપી દીધુ છે.

તેમના રાજીનામાં બાદ હવે મોટાભાગના લોકોનું ધ્યાન આ પદ પર ગયુ છે. તો આજે અમે તમને આ પદની જવાબદારી અને કામ વિશે જણાવવા જઈ રહ્યાં છીએ.

ભારતમાં ઘણા રાજ્યોમાં દર વર્ષે ચૂંટણી યોજાય છે. ભારતમાં પણ આ વર્ષે લોકસભાની ચૂંટણી યોજાવાની છે. આ માટે ચૂંટણી પંચ તમામ પ્રકારની તૈયારીઓ કરી રહ્યું છે. દેશમાં ચૂંટણી કરાવવાની જવાબદારી ચૂંટણી પંચની છે. ચૂંટણી પંચ ચૂંટણી અધિકારીઓની નિમણૂકથી માંડીને મતદાન અને મતગણતરી સુધીની તમામ કામગીરી કરે છે.

ચૂંટણી પંચમાં કુલ ત્રણ ચૂંટણી કમિશનર
ચૂંટણી પંચમાં ત્રણ ચૂંટણી કમિશનર હોય છે, જેમાંથી એક મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર છે અને તેમની સાથે અન્ય બે ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક કરવામાં આવી છે. આ ત્રણેય દેશભરમાં ચૂંટણી સંબંધિત તમામ મહત્વના નિર્ણયો લે છે.

જણાવી દઈએ કે પહેલા દેશમાં માત્ર એક જ ચૂંટણી કમિશનર હતા, ત્યારબાદ તેમની સંખ્યા ત્રણ કરી દેવામાં આવી. ભારતીય બંધારણની કલમ 324(2) ભારતના રાષ્ટ્રપતિને સમયાંતરે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર સિવાયના ચૂંટણી કમિશનરની સંખ્યામાં ફેરફાર કરવાની સત્તા આપે છે.

ચૂંટણી કમિશનરની નિમણૂક કેવી રીતે થાય છે?
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને ચૂંટણી કમિશનરની નિમણૂક માટેના કાયદામાં 29 ડિસેમ્બર 2013ના રોજ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ અંતર્ગત કાયદા મંત્રી અને બે કેન્દ્રીય સચિવોની બનેલી સર્ચ કમિટી 5 નામોને શોર્ટલિસ્ટ કરીને પસંદગી સમિતિને આપશે. તેમાંથી વડાપ્રધાન, એક કેન્દ્રીય મંત્રી અને વિપક્ષના નેતાની બનેલી ત્રણ સભ્યોની સમિતિ એક નામ નક્કી કરશે. આ પછી રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી બાદ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને ચૂંટણી કમિશનરની નિમણૂક કરવામાં આવશે.

ચૂંટણી કમિશનર કેટલો પગાર લે છે?
ચૂંટણી પંચ દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી મુજબ દેશના મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને બાકીના બે ચૂંટણી કમિશનરને સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશો જેટલો જ પગાર આપવામાં આવે છે. આ સિવાય તેમને મળનારા ભથ્થા પણ સુપ્રીમ કોર્ટના જજને આપવામાં આવતા ભથ્થા સમાન છે.

જણાવી દઈએ કે સુપ્રીમ કોર્ટના એક જજને લગભગ 2.5 લાખ રૂપિયાનો પગાર મળે છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને બાકીના બે ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા 6 વર્ષની મુદત માટે કરવામાં આવે છે. જો કે તેમનો કાર્યકાળ લંબાવી શકાય છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની નિવૃત્તિ વય 65 વર્ષ છે અને બાકીના બે ચૂંટણી કમિશનરની નિવૃત્તિ વય 62 વર્ષ છે.

ચૂંટણી કમિશનરની જવાબદારીઓ

ચૂંટણી કમિશનરનું મુખ્ય કાર્ય ચૂંટણી પ્રક્રિયા હાથ ધરવાનું છે. ચૂંટણી કમિશનર ચૂંટણી પ્રક્રિયાની યોજના બનાવે છે, ચૂંટણી સમયગાળાની તારીખો નક્કી કરે છે, મતદાન મથકો પસંદ કરે છે, ચૂંટણી નિરીક્ષકોની પસંદગી કરે છે અને ચૂંટણીની સૂચનાઓ બહાર પાડે છે.
ચૂંટણી કમિશનરની જવાબદારી છે કે તે ચૂંટણીલક્ષી પ્રવૃત્તિઓ પર નજર રાખે અને દરેક તબક્કે નિયમો અને નિયમોનું પાલન થાય તેની ખાતરી કરે.
ચૂંટણી કમિશનરની પણ ચૂંટણીલક્ષી વિવાદો અને ફરિયાદોના નિરાકરણની જવાબદારી છે. તે સામાન્ય રીતે ચૂંટણી આચાર સંહિતા હેઠળ ચૂંટણી ઉલ્લંઘન સામે પગલાં લે છે.
મતદારોને તેમના મતદાનના અધિકારો અને ફરજો વિશે જાગૃત કરવાની જવાબદારી પણ ચૂંટણી કમિશનરને સોંપવામાં આવી છે. તેથી, ભારતમાં ચૂંટણી કમિશનર મતદારોને શિક્ષિત કરવા કાર્યક્રમો અને જાગૃતિ અભિયાન ચલાવે છે.
ચૂંટણી કમિશનરની પણ ચૂંટણી આચાર સંહિતાનું પાલન કરવાની જવાબદારી છે. આ સંહિતા ચૂંટણી પ્રક્રિયા દરમિયાન અનુસરવામાં આવતા નિયમોને નિર્ધારિત કરે છે અને મતદારોની સુરક્ષા અને અધિકારોની ખાતરી કરે છે.