ચાંદ અને સુરજ બાદ હવે સમુદ્રમાં જવાની તૈયારી, શું છે સમુદ્રયાન? કેમ મહત્વનું છે આ મિશન?

Updated: Tuesday, September 12, 2023, 17:18 [IST]

ચંદ્ર અને સૂર્ય પછી હવે સાગરનો વારો છે. ભારત તેનું પ્રથમ માનવસહિત દરિયાઈ મિશન મોકલવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે જેને સમુદ્રયાન નામ આપવામાં આવ્યું છે. આ મિશનમાં સ્વદેશી સબમરીન મત્સ્ય-6000માં ત્રણ લોકોને પાણીની અંદર 6,000 મીટરની ઊંડાઈ સુધી મોકલવાની યોજના છે.

અવકાશની જેમ, મહાસાગર પણ રહસ્યો ધરાવે છે. આખી દુનિયામાં મહાસાગરને લઈને ઘણી શોધ થઈ છે, હવે ભારત પણ આ મામલે પોતાનું મિશન મોકલવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. તો આપણે જાણવું જોઈએ કે સમુદ્રયાન મિશન શું છે? મિશન અંગે હવે શું થયું છે? તેનો હેતુ શું છે? સમુદ્રયાન ક્યારે મોકલવામાં આવશે?

સમુદ્રયાન મિશન શું છે?

સમુદ્રયાન પ્રોજેક્ટ હેઠળ ત્રણ લોકોને ઊંડા સમુદ્રની અંદર 6,000 મીટરની ઊંડાઈ સુધી સફળતાપૂર્વક લઈ જવાની યોજના છે. ભારતનું પ્રથમ માનવસહિત મહાસાગર મિશન 'સમુદ્રયાન' ઓક્ટોબર 2021માં ચેન્નાઈથી શુભારંભ કરવામાં આવ્યો હતો. સમુદ્રયાન એ કેન્દ્રીય પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલય દ્વારા શરૂ કરાયેલ સ્વદેશી મહાસાગર મિશન છે.

આ સમગ્ર સમુદ્રયાન પ્રોજેક્ટ માટે છ હજાર કરોડ રૂપિયા ફાળવવામાં આવ્યા છે. તેમાં લગાવવામાં આવેલા વાહનને મત્સ્ય-6000 નામ આપવામાં આવ્યું છે જે ટાઇટેનિયમ ધાતુથી બનેલું છે. તેનો વ્યાસ 2.1 મીટર છે. આ વાહન ત્રણ લોકોને સમુદ્રના ઊંડાણમાં લઈ જવા સક્ષમ છે.

મિશન અંગે અત્યારસુધી શું થયું છે?

સોમવારે સમુદ્રયાન મિશન સાથે જોડાયેલી તસવીરો સામે આવી હતી. મિશનમાં ઉપયોગમાં લેવાના મત્સ્ય-6000ની તસવીરો શેર કરતા કેન્દ્રીય પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રી કિરેન રિજિજુએ કહ્યું કે તેનું નિર્માણ ચેન્નાઈ સ્થિત નેશનલ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઓશન ટેકનોલોજીમાં થઈ રહ્યું છે.

આ સાથે મંત્રીએ કહ્યું કે સમુદ્રયાનમાં ઊંડા દરિયાઈ સંસાધનોનો અભ્યાસ કરવાની યોજના દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિને ખલેલ પહોંચાડશે નહીં. આ યોજના વડાપ્રધાનની બ્લુ ઈકોનોમી પોલિસીને સમર્થન આપે છે.

આનો હેતુ શું છે?

મિશનમાં માનવસહિત સબમર્સિબલ મત્સ્ય-6000 વહન કરતું વાહન નિકલ, કોબાલ્ટ, દુર્લભ પૃથ્વી તત્વો, મેંગેનીઝ વગેરે જેવા સમૃદ્ધ ખનિજ સંસાધનોની શોધમાં ઊંડા સમુદ્રમાં માનવો દ્વારા પ્રત્યક્ષ નિરીક્ષણની સુવિધા આપશે. આ સાથે, મિશન ઘણા પ્રકારના નમૂનાઓ એકત્રિત કરશે જેનો ઉપયોગ પછીના વિશ્લેષણ માટે થઈ શકે છે.

કેન્દ્રીય મંત્રી ડો. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે લાભ તરીકે, મિશન વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને તકનીકી સશક્તિકરણને પ્રોત્સાહન આપશે. આ સિવાય આ મિશન પ્રોપર્ટી ઈન્સ્પેક્શન, ટુરિઝમ અને દરિયાઈ સાક્ષરતાને પ્રોત્સાહન આપશે.

ભારતનું દરિયાઈ ક્ષેત્ર નવ દરિયાકાંઠાના રાજ્યો અને 1,382 ટાપુઓ સાથે 7,517 કિલોમીટરના દરિયાકિનારા સાથે વિશાળ છે. મંત્રીના જણાવ્યા મુજબ, મિશનનો ઉદ્દેશ્ય કેન્દ્ર સરકારના 'ન્યૂ ઈન્ડિયા'ના વિઝનને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે જે વિકાસના દસ મુખ્ય પરિમાણોમાંના એક તરીકે વાદળી અર્થવ્યવસ્થાને પ્રકાશિત કરે છે.

જહાજ ક્યારે મોકલવામાં આવશે?

મત્સ્ય-6000 2024ના બીજા ક્વાર્ટર સુધીમાં પરીક્ષણ માટે તૈયાર થવાની અપેક્ષા છે. ડૉ.જિતેન્દ્ર સિંહે કહ્યું છે કે સમુદ્રયાન અભિયાન આગામી ત્રણ વર્ષમાં સાકાર થવાની સંભાવના છે.

તેમણે કહ્યું કે આ વાહનની ડિઝાઇન તૈયાર કરવામાં આવી છે અને વાહનના વિવિધ ઘટકો અને ઘટકોના ઉત્પાદનનું કામ ચાલી રહ્યું છે. તેની સંગ્રહ ક્ષમતા સામાન્ય કામગીરી હેઠળ 12 કલાક અને માનવ સુરક્ષા માટે કટોકટીમાં 96 કલાક છે.

તમને જણાવી દઈએ કે કેન્દ્રએ ગહન સાગર મિશનને પાંચ વર્ષ માટે 4,077 કરોડ રૂપિયાના કુલ બજેટ સાથે મંજૂરી આપી હતી. ત્રણ વર્ષ (2021-2024) માટે પ્રથમ તબક્કાનો અંદાજિત ખર્ચ રૂ. 2,823.4 કરોડ છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 2021 અને 2022માં સતત બે વર્ષ સુધી તેમના સ્વતંત્રતા દિવસના સંબોધનમાં ડીપ સી મિશનનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

મિશનનું મહત્વ શું છે?

પરમાણુ ઉર્જા અને અવકાશ રાજ્ય મંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે, આ અભિયાન બ્લુ ઈકોનોમીના યુગમાં ભારતના પ્રયાસોની શરૂઆત દર્શાવે છે જે આવનારા વર્ષોમાં ભારતની સમગ્ર અર્થવ્યવસ્થાના નિર્માણમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવશે.

ઓક્ટોબર 2021 માં આ મિશન પર કામ શરૂ થતાં, ભારત, અમેરિકા, ફ્રાન્સ, રશિયા, જાપાન અને ચીન જેવા અદ્યતન ટેક્નોલોજી ધરાવતા દેશોની યાદીમાં સામેલ થઈ ગયું હતું.