ભ્રષ્ટ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર સામે મહાભિયોગ લાવવાની તૈયારી, જાણો શું હોય છે પ્રક્રિયા?

ભારતીય રાજનીતિમાં હાલ મતદાર ફ્રોડ અને વોટ ચોરીના મુદ્દા પર ગરમાવો જોવા મળી રહ્યો છે. વિપક્ષી ગઠબંધન INDIA બ્લોક મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમાર સામે મહાભિયોગ પ્રસ્તાવ લાવવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે.

વિવાદનો મુખ્ય મુદ્દો : રાહુલ ગાંધીના આક્ષેપો
તાજેતરમાં રાહુલ ગાંધીએ પ્રેસ કોન્ફરન્સ યોજીને મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક અને હરિયાણામાં મોટા પાયે વોટ ચોરીનો આરોપ લગાવ્યો હતો. તેમણે ખાસ કરીને બેંગલુરુના મહાદેવપુરા વિધાનસભા ક્ષેત્રનું ઉદાહરણ આપ્યું, જ્યાં કથિત રીતે ૧,૦૦,૨૫૦ નકલી વોટ નોંધાયા હોવાનો દાવો કર્યો.

તેમના મતે, આ હેરાફેરી ભાજપને જીતાડવા માટે કરવામાં આવી હતી અને તેમાં ચૂંટણી પંચે સત્તા પક્ષ સાથે કથિત રીતે સાંઠગાંઠ કરી હતી.

CECનો અધુરો જવાબ અને વિપક્ષનો પલટવાર
આ આરોપો સામે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારે પ્રતિક્રિયા આપી. ૧૭ ઓગસ્ટે તેમણે આ આરોપોને પાયાવિહોણા, બેહુદા અને બંધારણનું અપમાન ગણાવ્યા. તેમણે રાહુલ ગાંધીને પડકાર ફેંક્યો કે જો તેમની પાસે પુરાવા હોય તો શપથપત્ર રજૂ કરે, નહીંતર દેશની માફી માંગે.

આના જવાબમાં, રાહુલ ગાંધીએ ચૂંટણી પંચ પર પસંદગીપૂર્વક કાર્યવાહી કરવાનો આરોપ લગાવ્યો. તેમણે સવાલ કર્યો કે જ્યારે તે પોતે સવાલ ઉઠાવે છે ત્યારે તેમની પાસેથી શપથપત્ર માંગવામાં આવે છે, પરંતુ ભાજપના સાંસદ અનુરાગ ઠાકુર આવા જ આરોપો લગાવે છે ત્યારે તેમની પાસેથી કશું પૂછવામાં આવતું નથી.

કોંગ્રેસના પ્રવક્તા પવન ખેરાએ CECના નિવેદનને ભાજપના પ્રવક્તાનું નિવેદન ગણાવ્યું. RJDના સાંસદ મનોજ ઝાએ ચૂંટણી પંચ પર અઘરા સવાલોથી બચવાનો આરોપ મૂક્યો, જ્યારે JMMના સાંસદ મહુઆ માજીએ રાહુલ દ્વારા રજૂ કરાયેલા દસ્તાવેજોની સત્યતા પર જવાબ માંગ્યો.

મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને હટાવવાની મહાભિયોગ પ્રક્રિયા શું છે?
બંધારણમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) ને હટાવવાની પ્રક્રિયા સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશને હટાવવા જેવી જ છે, અને તે અત્યંત કઠિન છે.

પ્રસ્તાવ રજૂ કરવો
સૌ પ્રથમ, સંસદના કોઈપણ એક ગૃહ (લોકસભા અથવા રાજ્યસભા) માં મહાભિયોગ પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવે છે. આ પ્રસ્તાવમાં CEC ને હટાવવાના કારણો (જેમ કે દુર્વ્યવહાર અથવા અક્ષમતા) સ્પષ્ટપણે લખેલા હોવા જોઈએ.

વિશેષ બહુમતની જરૂર
આ પ્રસ્તાવને પસાર કરવા માટે ગૃહના કુલ સભ્યોની બહુમતી અને હાજર રહીને મતદાન કરનારા સભ્યોના બે-તૃતીયાંશ (૨/૩) બહુમતીની જરૂર પડે છે.

બંને ગૃહોમાંથી પસાર થવું
આ પ્રસ્તાવ સંસદના બંને ગૃહો (લોકસભા અને રાજ્યસભા) માં અલગ-અલગ બે-તૃતીયાંશ બહુમતીથી પસાર થવો ફરજિયાત છે.

રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી
જ્યારે બંને ગૃહો દ્વારા પ્રસ્તાવ પસાર થઈ જાય, ત્યારે તેને રાષ્ટ્રપતિ પાસે મોકલવામાં આવે છે. રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળ્યા બાદ જ CEC ને પદ પરથી હટાવી શકાય છે.

આ પ્રક્રિયા દર્શાવે છે કે, ભલે વિપક્ષ મહાભિયોગનો પ્રસ્તાવ લાવે પણ તેને સફળ બનાવવા માટે બંને ગૃહોમાં બે-તૃતીયાંશ બહુમતી મેળવવી અત્યંત મુશ્કેલ છે. જો સરકાર પાસે મજબૂત બહુમતી હોય તો વિપક્ષ માટે એકલા હાથે મહાભિયોગ પસાર કરાવવો લગભગ અશક્ય છે. આ જ કારણ છે કે વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં વિપક્ષ માટે પ્રસ્તાવ લાવવો ભલે સરળ હોય પણ તેને પાર પાડવો પડકારજનક છે.

English summary

Impeachment of Corrupt Chief Election Commissioner: The Process Explained