Fali S Nariman: સુપ્રીમ કોર્ટના વરિષ્ઠ વકીલ ફલી એસ. નરીમનનુ નિધન, જાણો તેમની પ્રોફાઈલ અને લેન્ડ માર્ક કેસો

Updated: Wednesday, February 21, 2024, 10:54 [IST]

Fali S Nariman Passes Away: પ્રખ્યાત બંધારણીય ન્યાયશાસ્ત્રી અને અનુભવી સુપ્રીમ કોર્ટના વરિષ્ઠ વકીલ, ફલી એસ. નરીમનનું 95 વર્ષની વયે અવસાન થયું. તેમણે બુધવારે નવી દિલ્હીમાં અંતિમ શ્વાસ લીધા હતા.

ભારતના કાનૂની લેન્ડસ્કેપમાં એક વિશાળ વ્યક્તિ, નરીમને કાનૂની તેજસ્વીતા અને વકીલાતનો વારસો છોડીને વિશ્વને વિદાય આપી છે. નરીમનની કાનૂની સફર નવેમ્બર 1950માં બૉમ્બે હાઈકોર્ટથી શરૂ થઈ હતી.

પદ્મ ભૂષણ અને પદ્મ વિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા ફલી એસ નરીમનની સફર ઘણી રોમાંચક રહી છે. તેમના જીવનકાળ દરમિયાન, તેમણે ઘણા મોટા હોદ્દા સંભાળ્યા અને ઘણા કેસ પણ લડ્યા. ચાલો જાણીએ તેમની સમગ્ર યાત્રા અને કેસો વિશે ટૂંકમાં.

નરીમનનો જન્મ 10 જાન્યુઆરી 1929ના રોજ રંગૂનમાં એક પારસી પરિવારમાં થયો હતો. તેમણે મુંબઈની સેન્ટ ઝેવિયર્સ કોલેજમાંથી અર્થશાસ્ત્ર અને ઈતિહાસમાં બીએ કર્યું અને 1950માં મુંબઈની સરકારી લૉ કોલેજમાંથી કાયદાની ડિગ્રી (એલએલબી) મેળવી, જ્યાં તેઓ પ્રથમ સ્થાને રહ્યા.

નરીમને પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત બૉમ્બેથી કરી હતી. તેઓ નવેમ્બર 1950માં બૉમ્બે હાઈકોર્ટના એડવોકેટ તરીકે નોંધાયા હતા અને 1961માં તેમને વરિષ્ઠ વકીલ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. તેમણે 70 વર્ષથી વધુ સમય સુધી કાયદાની પ્રેક્ટિસ કરી હતી.

પ્રેક્ટિસ માટે 1972માં નવી દિલ્હીમાં ટ્રાન્સફર થતાં પહેલાં તેમણે શરૂઆતમાં બૉમ્બે હાઈકોર્ટમાં કામ કર્યું હતું. ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતમાં તેમણે બૉમ્બેથી દિલ્હી ગયા પછી મે 1972થી ભારતના અધિક સોલિસિટર જનરલ તરીકે સેવા આપી હતી.

પીઢ વકીલ નરીમન 1991થી 2010 સુધી બાર એસોસિએશન ઑફ ઈન્ડિયાના પ્રમુખ પણ હતા. જાન્યુઆરી 1991માં તેમને પદ્મ ભૂષણ મળ્યો હતો. 2007માં તેમને પદ્મ વિભૂષણથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. તેમને 2002માં ન્યાય માટે ગ્રુબર પુરસ્કાર પણ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.

નરીમને 1955માં બાપ્સી એફ સાથે લગ્ન કર્યા હતા. નરીમન દંપત્તિને બે બાળકો છે, એક પુત્ર અને એક પુત્રી. તેમના પુત્ર રોહિન્ટન નરીમન વરિષ્ઠ વકીલ અને સુપ્રીમ કોર્ટના જજ હતા. રોહિન્ટન 2011થી 2013 સુધી ભારતના સોલિસિટર જનરલના પદ પર પણ રહી ચૂક્યા છે.

નરીમને NJAC ચુકાદો અને SC AOR એસોસિએશન કેસ જેવા ઘણા મહત્વપૂર્ણ કેસોની દલીલ કરી, જેણે કોલેજિયમ સિસ્ટમની સ્થાપનાને પ્રભાવિત કરી. તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય આર્બિટ્રેશન પર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત ન્યાયશાસ્ત્રી પણ હતા.

ગયા વર્ષે ડિસેમ્બરમાં, તેમણે કલમ 370 નાબૂદ કરવાના સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયની ટીકા કરી હતી, જેણે અગાઉના જમ્મુ અને કાશ્મીર રાજ્યને વિશેષ દરજ્જો આપ્યો હતો. તેમણે ઈન્ડિયા ટુડેના રાજદીપ સરદેસાઈને કહ્યું, "મારી દૃષ્ટિએ આ (ચુકાદો) બંધારણની ખોટી પ્રશંસા છે, જેની મને કોર્ટ પાસેથી અપેક્ષા નહોતી."

તેમણે કલમ 30 હેઠળ લઘુમતી અધિકારોની હદને સંબોધતા TMA પાઇ કેસ જેવા કેસોમાં પણ ભાગ લીધો હતો. ઉલ્લેખનીય છે કે, જૂન 1975માં, ઈન્દિરા ગાંધી સરકાર દ્વારા કટોકટી જાહેર કરવાના વિરોધમાં નરીમને ભારતના એડિશનલ સોલિસિટર જનરલના પદ પરથી રાજીનામું આપ્યું હતું.

તેમણે 1994થી ઇન્ટરનેશનલ કાઉન્સિલ ઑફ કોમર્શિયલ આર્બિટ્રેશનના અધ્યક્ષ તરીકે સેવા આપી હતી. 1989થી ઇન્ટરનેશનલ ચેમ્બર ઑફ કૉમર્સની ઇન્ટરનલ કોર્ટ ઑફ આર્બિટ્રેશનના વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ રહ્યા. અન્ય અનેક અગ્રણી હોદ્દાઓ પૈકી, તેમણે 1995થી 1997 દરમિયાન જીનીવામાં ઇન્ટરનેશનલ કમિશન ઓફ જ્યુરીસ્ટની એક્ઝિક્યુટિવ કમિટીના અધ્યક્ષ તરીકે પણ સેવા આપી હતી. નરીમન દેશમાં એક મહત્વપૂર્ણ જાહેર અવાજ હતા.

2022માં પ્રકાશિત તેમના પુસ્તક, 'યુ મસ્ટ નો યૉર કન્ટસ્ટીટ્યુશન' માં, નરીમને લખ્યું, "લેખિત બંધારણનું જીવન - કાયદાના જીવનની જેમ - તર્ક (અથવા ડ્રાફ્ટિંગ કૌશલ્ય) નથી, પરંતુ અનુભવ છે. આ ઉપખંડના લગભગ સિત્તેર વર્ષના અનુભવે બતાવ્યું છે કે બંધારણને અમલમાં મૂકવા કરતાં તેને બનાવવું સહેલું છે...આ જમાનામાં આપણે ક્યારેય નવા બંધારણને એકસાથે બાંધી શકીશું નહીં, કારણ કે નવીન વિચારો ગમે તેટલા તેજસ્વી હોય અને કન્સલ્ટેશન પેપર્સ અને કમિશનના અહેવાલોમાં ગમે તેટલા ઉત્સાહપૂર્વક દર્શાવવામાં આવે, તે આપણને ક્યારેય આદર્શ બંધારણ આપી શકે નહીં.

મુંબઈની સરકારી લૉ કૉલેજના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી, નરીમને ઈન્દિરા ગાંધી સરકાર દ્વારા 1972માં એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ (ASG) તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા ત્યારે દિલ્હીમાં ટ્રાન્સફર થતાં પહેલાં બૉમ્બે હાઈ કોર્ટમાં તેમની પ્રેક્ટિસ શરૂ કરી હતી.

જ્યારે ઈન્દિરા ગાંધીએ 1975માં રાષ્ટ્રીય કટોકટી લાદી ત્યારે નરીમને તેમના પદ પરથી રાજીનામું આપી દીધું અને તેમની ખાનગી પ્રેક્ટિસ ચાલુ રાખી. તેમના પુત્ર રોહિન્ટન નરીમન બાદમાં ભારતના સૉલિસિટર જનરલ બન્યા અને પછી સુપ્રીમ કોર્ટમાં જજ બન્યા.

તેમણે 1994થી ઇન્ટરનેશનલ કાઉન્સિલ ઑફ કોમર્શિયલ આર્બિટ્રેશનના અધ્યક્ષ તરીકે સેવા આપી હતી. તેઓ 1989થી ઇન્ટરનેશનલ ચેમ્બર ઓફ કોમર્સની ઇન્ટરનલ કોર્ટ ઓફ આર્બિટ્રેશનના વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ છે અને 1995 થી 1997 દરમિયાન જિનીવામાં ઇન્ટરનેશનલ કમિશન ઓફ જ્યુરિસ્ટ્સની એક્ઝિક્યુટિવ કમિટીના અધ્યક્ષ તરીકે પણ અન્ય ઘણા મુખ્ય હોદ્દાઓની વચ્ચે છે.