રશિયા - યુક્રેન યુદ્ધને પગલે વધેલા ખાતરના ભાવ પર કઈ રીતે અંકુશ લગાવ્યો મોદી સરકારે

Russia-Ukraine crisis: છેલ્લા લાંબા સમયથી રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે યુદ્ધ ચાલી રહ્યું છે. જેની અસર વિવિધ ક્ષેત્રે સમગ્ર વિશ્વ પર પડી રહી છે. ઉલ્લેખનીય છે કે, રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધને કારણે વૈશ્વિક ખાતરના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે, જે આયાત પરના ભારે નિર્ભરતાને કારણે ભારતની સપ્લાય ચેઇનને ગંભીર અસર કરે છે.

નાઈટ્રોજન, પોટાસિક અને ફોસ્ફરસ ખાતરોના વિશ્વના સૌથી મોટા નિકાસકારોમાંના એક રશિયાએ પુરવઠામાં વિક્ષેપ જોયો છે, જેના કારણે ભારત જેવા આયાત કરતા રાષ્ટ્રો માટે ખર્ચમાં વધારો થયો છે. તેના જવાબમાં મોદી સરકાર ખેડૂતોને આ આંચકાથી બચાવવા મેદાને પડી છે.

ખેડૂતોને રક્ષણ આપે છે : સબસિડી આંકડા - રૂપિયા 0 2.25 લાખ કરોડ (2022-23) : આ તે રકમ છે, જે ભારત સરકારે ખેડૂતોને આસમાની કિંમતોથી બચાવવા ખાતર સબસિડી પર ખર્ચી છે. વિક્રમી-ઉચ્ચ ફાળવણી એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે, ખેડૂતોને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ વધારાનો માર સહન ન કરવો પડે.

1.89 લાખ કરોડ (2023-24 સુધારેલ અંદાજ) : આયોજિત ખાતર સબસિડીમાં થોડો ઘટાડો થયો હોવા છતાં (2.25 લાખ કરોડથી), મોદી સરકારે હજુ પણ રાહત આપવાનું ચાલુ રાખીને સુધારેલા અંદાજમાં વધારો કર્યો છે.

રાજકોષીય અસર અને ટ્રેડ-ઓફ - જ્યારે આ જંગી સબસિડીએ ખેડૂતોને ભાવના આંચકાથી બચાવ્યા છે, ત્યારે તેઓ ખર્ચમાં આવ્યા છે. જોબ સર્જન, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ અને સામાજિક કલ્યાણ કાર્યક્રમો માટે ઉપયોગમાં લઈ શકાય, તેવા ભંડોળને ખાતર સબસિડી યોજનાને સમર્થન આપવા માટે ડાયવર્ટ કરવામાં આવ્યા છે.

ટ્રેડ-ઓફના ઉદાહરણો : જોબ સર્જન અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર - ખાતર સબસિડી માટે ફાળવવામાં આવેલા નાણાંનો ઉપયોગ રોજગારીની નવી તકો ઊભી કરવા અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સને વેગ આપવા માટે થઈ શક્યો હોત, પરંતુ ખેડૂતો માટે તાત્કાલિક રાહતને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે.

સામાજિક કલ્યાણ કાર્યક્રમો : વંચિત સમુદાયોના ઉત્થાન માટેના કાર્યક્રમોમાં ધીમી ભંડોળ જોવા મળ્યું છે. કારણ કે, સરકાર કૃષિ ક્ષેત્રને વૈશ્વિક બજારની અસ્થિરતાથી બચાવવા માટે સંસાધનોને ડાયવર્ટ કરે છે.

મુત્સદ્દીગીરી અને સપ્લાય ચેઇન સ્થિતિસ્થાપકતા - ભારતે માત્ર સબસિડી પર જ નિર્ભર નથી કર્યું, પણ રશિયા સાથે તેના રાજદ્વારી સંબંધો પણ મજબૂત કર્યા છે.

મોદી સરકારે ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ છતાં પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરીને રશિયન ખાતરોના સતત પ્રવાહની સુવિધા આપી છે. ભારતે તેના રશિયન ખાતરોની આયાતમાં વધારો કર્યો છે, જે સપ્લાય ચેઇન વિક્ષેપોને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

લાંબા ગાળાની વ્યૂહરચના - જ્યારે તાત્કાલિક ધ્યાન સબસિડી દ્વારા રાહત પર છે, મોદી સરકાર લાંબા ગાળાના ઉકેલોના મહત્વને ઓળખે છે. તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે.

સ્થાનિક ઉત્પાદનમાં વધારો કરીને ખાતરોના વધુ પડતા ઉપયોગને ઘટાડવા માટે ટકાઉ કૃષિ પદ્ધતિઓ અપનાવીને આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડવી. આ સાથે વધુ સ્થિતિસ્થાપક પુરવઠા શૃંખલાની ખાતરી કરવા માટે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં રોકાણ કરવું જરૂરી છે.

વડાપ્રધાન મોદીની સરકારે એક નાજુક સંતુલન ધારાનું સંચાલન કર્યું છે, ખેડૂતો અને સામાન્ય માણસને સબસિડી દ્વારા ખાતરના વધતા ભાવોની અસરોથી બચાવી રહ્યા છે, જ્યારે વિકાસના અન્ય ક્ષેત્રોને અસર કરતા નાણાકીય વેપાર-અવરોધને પણ સ્વીકારે છે.

વિદેશી પુરવઠા પર લાંબા ગાળાની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને ખાતર ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભરતા વધારવાના પગલાં લેવા સાથે, ખાદ્ય સુરક્ષા અને આર્થિક સ્થિરતા જાળવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.