અરબી સમુદ્રમાં અચાનક ગાયબ થઈ રહ્યા છે ભારતીય જહાજો, શું પેટ્રોલ-ડીઝલની અછત સર્જાશે?
પશ્ચિમ એશિયામાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે પેદા થયેલો ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ ભલે ધીમે-ધીમે શાંતિ તરફ આગળ વધી રહ્યો હોય, પરંતુ ભારત માટે દરરોજ નવા આર્થિક અને સામરિક પડકારો ઉભા થઈ રહ્યા છે. આ અશાંત વાતાવરણ વચ્ચે અરબી સમુદ્ર અને પર્શિયન ખાડી ધરાવતા સમુદ્રી ક્ષેત્રમાં ભારતની ઉર્જા સુરક્ષા માટે જોખમ ઉભું થયું છે. ભારત તરફ પરત ફરી રહેલા કાચા તેલ અને નેચરલ ગેસ વહન કરતા અસંખ્ય માલવાહક જહાજો અચાનક ગ્લોબલ પબ્લિક રડાર પરથી ગાયબ થઈ રહ્યા છે.
આ ઘટના કોઈ અકસ્માત, સમુદ્રી ચાંચિયાગીરી કે જહાજો લાપતા થઈ જવાની ખામી નથી, પરંતુ અત્યંત વ્યાવસાયિક અને વ્યૂહાત્મક સંરક્ષણ પદ્ધતિ છે. પશ્ચિમ એશિયાના દરિયા કિનારે વધતી સૈન્ય પ્રવૃત્તિઓ, સશસ્ત્ર ડ્રોન અને મિસાઈલ હુમલાથી બચવા માટે શિપિંગ કંપનીઓ પોતાના જહાજોની ડિજિટલ ઓળખ છુપાવી રહી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમામાં વપરાતી નૌકાદળની ટેકનિકલ ભાષામાં આ પદ્ધતિને 'ગોઇંગ ડાર્ક' (Going Dark) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
શું છે 'ગોઇંગ ડાર્ક' અને AIS ટ્રાન્સપોન્ડરની કામગીરી?
વૈશ્વિક સમુદ્રી પરિવહન ઉદ્યોગમાં કાર્યરત લગભગ તમામ વ્યાપારી ટેન્કરો ઓટોમેટિક આઇડેન્ટિફિકેશન સિસ્ટમ (AIS) નો ઉપયોગ કરે છે. આ સિસ્ટમ દરેક મોટા જહાજનું એક પ્રકારનું ડિજિટલ પાસપોર્ટ છે, જે ગમે ત્યારે તેનું રજિસ્ટ્રેશન દર્શાવે છે. સેટેલાઇટ ટેક્નોલોજીથી સંચાલિત આ સિસ્ટમ સતત જહાજનું નામ, તેની ચોક્કસ ગતિ, મુસાફરીની દિશા તેમજ રીઅલ-ટાઇમ જીપીએસ લોકેશન પ્રસારિત કરતી રહે છે, જેથી બંદરો પર આસાનીથી મોનિટરિંગ કરી શકાય અને ટક્કર અટકાવી શકાય.
જ્યારે લશ્કરી અસ્થિરતા હોય અથવા યુદ્ધની આશંકા ઉભી થાય, ત્યારે કેપ્ટન પોતાની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે પોતાના જહાજના આ ટ્રાન્સપોન્ડર ઉપકરણને બંધ કરી દે છે. દરિયાઈ સંરક્ષણ વિશ્લેષક ફર્મ 'કેપ્લર' (Kpler) ના તાજા અહેવાલ મુજબ, અખાતી દેશોમાંથી ભારત તરફ આવતા લગભગ 62 ટકા તેલ ટેન્કરો અને કાર્ગો જહાજો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Hormuz Strait) ની નજીક પહોંચવાની સાથે જ પોતાનું પબ્લિક એઆઇએસ લોકેશન સિગ્નલ ઓફ કરી દે છે.
એઆઇએસ સિસ્ટમ બંધ કરવાનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે પ્રવાસી જહાજો ભરદરિયે માર્ગ ભૂલી ગયા છે. આ જહાજો પબ્લિક ટ્રેકર્સથી છુપાયેલા રહે છે, પરંતુ તેઓ ભારતીય નૌસેના, કોસ્ટ ગાર્ડ અને શિપિંગ કંપનીઓ સાથે વિશેષ સિક્યોર્ડ એન્ડ એન્ક્રિપ્ટેડ નેટવર્ક દ્વારા સતત સંપર્કમાં જ રહે છે. આમ સામાન્ય જનતા કે શત્રુ સેના તેમને જોઈ શકતી નથી, પરંતુ સરકારી સુરક્ષા એજન્સીઓ તેમનો રૂટ અને સ્થિતિ ટ્રેક કરી શકવા માટે સક્ષમ હોય છે.
ભારતની ઉર્જા સુરક્ષા માટે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ કેందుకు મહત્વનું છે?
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વૈશ્વિક દરિયાઈ ઉર્જા કોરિડોરનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેમજ જીવાદોરી સમાન વિસ્તાર માનવામાં આવે છે. ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે આવેલો આ સમુદ્રી માર્ગ પર્શિયન ખાડીને પ્રશાંત ક્ષેત્રની નજીકના ઓમાનની ખાડી અને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે. ખૂબ જ સંવેદનશીલ ભૌગોલિક સ્થિતિ ધરાવતા આ વિસ્તારની પહોળાઈ અમુક સ્થળોએ માત્ર 30 થી 40 કિલોમીટર છે. આ સાંકડા જળમાર્ગમાંથી રોજના અંદાજે 20 ટકા વૈશ્વિક કાચા તેલનો અવિરત નિકાસ-વેપાર ચાલે છે.
ભારત પણ પોતાની તેલ અને ઊર્જાની જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરવા માટે મોટાભાગે અખાતી રાષ્ટ્રો પર નિર્ભર હોવાથી તેના માટે આ સાંકડો માર્ગ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ભારત દર વર્ષે પચાસ ટકા જેટલું ક્રૂડ ઓઈલ અને ગેસ સપ્લાયની મોટી માત્રા અખાતના સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક, યુનાઈટેડ આરબ અમીરાત (UAE), કુવૈત અને કતાર જેવા સભ્ય દેશોમાંથી ખરીદે છે. અહીંથી ઉપડતાં તમામ કાર્ગો જહાજો માટે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વટાવીને આગળ વધ્યા વિના ભારત પહોંચવું અશક્ય છે.
આ સંજોગોને ધ્યાનમાં રાખીને હોર્મુઝ ક્ષેત્રમાં થતી કોઈપણ વિદેશી હિલચાલ કે લશ્કરી કાર્યવાહી ભારતની અર્થવ્યવસ્થા અને સ્થાનિક તેલ બજારને ભારે આંચકો આપી શકે છે. હાલના તબક્કે સમુદ્રી જોખમો વધવાની સાથે જહાજો દ્વારા અપનાવવામાં આવી રહેલી આ અદ્રશ્ય સુરક્ષા નૌકા વ્યુહરચનાના કારણે તેલ પરિવહનની ચેઈન જળવાઈ રહી છે. ભયજનક ઝોનમાં આ જ સિસ્ટમ તેમની સૌથી સબળ ઢાલ સાબિત થઈ રહી છે.
ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલની વિપુલ ખાધ સર્જાશે કે કેમ?
આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમામાં ભારતીય તેલ ટેન્કરો અદ્રશ્ય થવાની ઘટના સામે આવ્યા પછી દેશમાં ઈંધણની તંગી અને મોંઘવારીના કથિત જોખમને લઈને લોકોમાં ઘણી આશંકા સેવાઈ રહી છે. જોકે સરકારી સુત્રો અને ઓઈલ ઓથોરિટીના જણાવ્યા મુજબ સ્થાનિક ગ્રાહકોએ આ બાબતે સહેજ પણ ગભરાવાની જરૂર નથી. રડારથી સિગ્નલ ગુમ રાખવાની આ નવી તરકીબ નુકશાન વગર સલામત રીતે ઊર્જા પરિવહનને રસ્તો કાઢવા માટે જ અપાઈ રહી છે.
ભારત સરકાર અને નેશનલ શિપિંગ એજન્સીઓના આંકડા દર્શાવે છે કે નૌકા પરિવહન પ્રવૃત્તિ ઠપ થઈ નથી. વર્તમાન કટોકટી વચ્ચે અંદાજે 10 ભારતીય ધ્વજ ધરાવતા જહાજો સુરક્ષિત હાર્બર્સ પર થંભ્યા છે, જ્યારે વધુ 15 જહાજો ક્લિયરન્સ મેળવી વેપાર શરૂ કરવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે. આ અટકેલા જહાજો પૈકી મોટાભાગનામાં કૃષિ અને ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર માટે અગત્યના ખાતરો અને પ્રોસેસ્ડ પ્રવાહી સામગ્રી લોડ કરવામાં આવી છે.
ભારત પાસે સુરક્ષા ક્ષેત્રે પૂરતી પૂર્વ-તૈયારી હોવાથી આ અસ્થાયી ક્ષતિઓને શાંતિપૂર્વક સંભાળી શકાશે. દેશ પાસે પૂરતો સ્ટ્રેટેજીક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ (વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર) ઉપલબ્ધ છે, જે આવી વિકટ કટોકટીમાં ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સપ્લાય ક્ષમતાને મહિનાઓ સુધી ટકાવી રાખવા સક્ષમ છે. એટલા માટે બજારમાં ગેસોલિન, એલપીજી ગેસ કે ડીઝલનો પુરવઠો તાત્કાલિક સ્તરે અટકે કે તેમાં તંગી જોવા મળે તેવી કોઈ શક્યતા સેવાતી નથી તેવું ઉચ્ચ અધિકારીઓનું માનવું છે.
પશ્ચિમ એશિયાનો પ્રવર્તમાન સંઘર્ષ કાબૂ હેઠળ ન આવે ત્યાં સુધી ભારતીય નૌસેના અરબી સમુદ્રમાં મર્ચન્ટ શિપ્સની સુરક્ષા માટે સખત પેટ્રોલિંગ ચાલુ રાખશે. ભૌગોલિક રાજનીતિમાં થતા બદલાવો વચ્ચે વેપારી શિપિંગ કંપનીઓ માટે પોતાની સ્થિતિ ગોપનીય રાખવાની ટેકનિક 'ગોઇંગ ડાર્ક' જ સૌથી કારગત ઉપાય પૂરવાર થઈ રહી છે. પરિણામે માર્કેટ પ્રવાહને અસર કર્યા વગર રાષ્ટ્રની મહત્વપૂર્ણ સાર્વભૌમ આર્થિક હિતોનું જોમ જાળવી રાખવામાં મદદ મળી રહી છે.
Click it and Unblock the Notifications
Sign in with Google
