પશ્ચિમ એશિયાના સંકટ વચ્ચે PM મોદી અને ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ વચ્ચે શું થઈ વાતચીત? ભારત માટે તેનું શું મહત્વ? જાણો
પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલા ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ અને બદલાતા વૈશ્વિક સમીકરણો વચ્ચે ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ઈરાનના નવા ચૂંટાયેલા રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. મસૂદ પેઝેશ્કિયન સાથે ટેલિફોન પર અત્યંત મહત્વપૂર્ણ વાતચીત કરી છે. આ ઉચ્ચ સ્તરીય રાજદ્વારી સંવાદ દરમિયાન બંને નેતાઓએ પ્રાદેશિક શાંતિ, સ્થિરતા, દરિયાઈ સુરક્ષા તેમજ ભારત-ઈરાન વચ્ચેના દ્વિપક્ષીય સંબંધોને વધુ સુદ્રઢ બનાવવા સંબંધિત વિવિધ પાયાના મુદ્દાઓ પર ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરી હતી.
આ મહત્વની મંત્રણા દરમિયાન વડાપ્રધાન મોદીએ ખાસ કરીને વૈશ્વિક દરિયાઈ પરિવહનમાં અત્યંત સંવેદનશીલ ગણાતી હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) માં સુરક્ષિત અને અવરોધ રહિત નેવિગેશનની જરૂરિયાત પર વિશેષ ભાર મૂક્યો હતો. પશ્ચિમ એશિયાઈ પ્રદેશમાં વધી રહેલા હિંસક સંઘર્ષોની નકારાત્મક અસર વૈશ્વિક વેપાર પર પડી રહી છે ત્યારે ભારતની આ પ્રતિક્રિયા તેની સક્રિય, સંતુલિત અને પરિપક્વ વિદેશ નીતિ દર્શાવે છે.
હોર્મુઝ સામુદ્રધુનીનું મહત્વ અને ભારતની આર્થિક સુરક્ષા
વૈશ્વિક ઉર્જા બજાર અને તેલ પરિવહન માટે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની સૌથી મોટો અને ચાવીરૂપ દરિયાઈ માર્ગ ગણાય છે. દુનિયાનો આશરે પાંચમો ભાગ એટલે કે ૨૦ ટકાથી વધુ ક્રૂડ ઓઈલનો જથ્થો આ ચેનલમાંથી પસાર થઈને વિવિધ દેશો સુધી પહોંચે છે. ભારતીય અર્થતંત્ર માટે આ જીવાદોરી સમાન છે કારણ કે ભારત તેના ક્રૂડ ઓઈલની કુલ જરૂરિયાતના ૮૦ ટકાથી વધુ આયાત કરે છે.
આ અત્યંત સંવેદનશીલ જળમાર્ગ નજીક કોઈપણ પ્રકારની લશ્કરી કાર્યવાહી અથવા અસ્થિર પરિસ્થિતિ ઊભી થાય તો તેની સીધી અસર કાચા તેલના ભાવો પર પડે છે. ભારતીય બજારમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલની કિંમતો વધવાથી સામાન્ય નાગરિકો પર મોંઘવારીનો બોજ વધે છે. તેથી જ આ સંવાદ દરમિયાન ભારતે આ માર્ગની શાંતિ અને સલામતી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું.
પશ્ચિમ એશિયામાં હાલમાં ઈઝરાયેલ-હમાસ અને લાલ સમુદ્ર (Red Sea) માં વધી રહેલી અસ્થિરતા વચ્ચે વ્યાપારી જહાજો પરના હુમલા ચિંતાનો વિષય બન્યા છે. ભારત અને ઈરાન બંને આ પ્રદેશમાં વ્યાપારી જહાજોની નિર્બાધ સફર માટે જવાબદારી સમજે છે. પીએમ મોદીએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે કોઈપણ વિવાદ અથવા પ્રાદેશિક કટોકટીનો ઉકેલ લશ્કરી બળના બદલે માત્ર વિવેકપૂર્ણ રાજદ્વારી મંત્રણા દ્વારા જ લાવી શકાય છે.
ચાબહાર પોર્ટ અને કનેક્ટિવિટીના નવા આયામો
ભારત અને ઈરાન વચ્ચેના ગાઢ સંબંધોનો સૌથી મોટો આર્થિક પ્રોજેક્ટ ચાબહાર બંદરનો વિકાસ છે. હાલની મંત્રણા દરમિયાન બંને દેશોના નેતાઓએ આ પ્રોજેક્ટની પ્રગતિને વધુ ગતિશીલ બનાવવા પર સહમતી દર્શાવી હતી. ચાબહાર બંદર એ ભારત માટે પાકિસ્તાનને બાયપાસ કરીને અફઘાનિસ્તાન, મધ્ય એશિયાના દેશો અને રશિયા સહિત યુરોપ સુધી પહોંચવાનો સૌથી સરળ અને વિશિષ્ટ વૈકલ્પિક કડી સાબિત થઈ રહ્યો છે.
આ વ્યૂહાત્મક પ્રોજેક્ટ ઇન્ટરનેશનલ નોર્થ-સાઉથ ટ્રાન્સપોર્ટ કોરિડોર (INSTC) ની સફળતા માટે ખૂબ જ મજબૂત આધાર પૂરો પાડે છે. તે અન્ય વૈશ્વિક ક્ષેત્રીય પ્રોજેક્ટ્સ જેમ કે ચીનના સીપીઈસી (CPEC) ની સામે એક સ્વતંત્ર કનેક્ટિવિટી મોડલ તરીકે ઊભરી આવ્યો છે. ચાબહારના ભૌગોલિક સ્થાનને કારણે ભારત મધ્ય એશિયામાં પોતાની પકડ મજબૂત કરી રહ્યું છે, જેના કારણે ઈરાન સાથેની ભાગીદારી અત્યંત કટોકટીમાં પણ સ્થિર રહી છે.
રાજદ્વારી સંતુલન અને ભારતની કુશળ મુત્સદ્દીગીરી
ભારતની વિદેશ નીતિ 'સર્વમિત્રતા' ના સિદ્ધાંત પર ચાલે છે, જે પશ્ચિમ એશિયાના પ્રાદેશિક સત્તાઓ વચ્ચે સંતુલન જાળવવામાં અદ્ભુત રીતે સફળ રહી છે. નવી દિલ્હી એક તરફ ઈઝરાયેલ સાથે ઉચ્ચ સંરક્ષણ અને આધુનિક ટેકનોલોજી સહયોગનો વિકાસ કરી રહી છે, તો બીજી તરફ તે ગલ્ફના આરબ દેશો તેમજ ઈરાન સાથે પણ પોતાના આર્થિક અને શ્રમિક હિતોને મજબૂત રીતે સાચવી રહી છે.
આ પ્રદેશની સ્થિરતા ભારત માટે અન્ય એક મહત્વના પરિબળને કારણે પણ ખૂબ ગંભીર છે. લાખો ભારતીય કામદારો પશ્ચિમ એશિયાના સભ્ય દેશોમાં કાર્યરત છે અને તેઓ ભારતની અર્થવ્યવસ્થામાં વિદેશી નાણાં મોકલીને મોટું યોગદાન આપે છે. પ્રાદેશિક અશાંતિ તેમના સુરક્ષિત અસ્તિત્વ માટે જોખમ ઊભું કરે છે, જેને લઈને પીએમ મોદીએ શાંતિ સ્થાપવા માટે રાષ્ટ્રપતિ પેઝેશ્કિયન સાથે સક્રિય ભાગીદારીની ઈચ્છા દર્શાવી હતી.
ઐતિહાસિક સંબંધો અને ઉચ્ચ સ્તરીય પ્રતિનિધિત્વ
આ ટેલિફોનિક મંત્રણા પૂર્વે ઈરાન દ્વારા ભારતના વડાપ્રધાનને અયાતોલ્લાહ અલી ખામેનેઈના અંતિમ સંસ્કાર સંબંધી રાજકીય કાર્યક્રમમાં હાજરી આપવા માટે સત્તાવાર આમંત્રણ મોકલવામાં આવ્યું હતું. વ્યસ્ત શેડ્યૂલને કારણે વડાપ્રધાન વ્યક્તિગત રીતે ત્યાં ઉપસ્થિત રહી શક્યા નહોતા, પરંતુ ભારતે આ સંબંધોના ગૌરવને અકબંધ રાખવા માટે એક વિશેષ ઉચ્ચ પ્રતિનિધિમંડળને તેહરાનના પ્રવાસે મોકલ્યું હતું જે ભારતની સંવેદનશીલ કૂટનીતિ દર્શાવે છે.
આ ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળમાં કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી પબિત્રા માર્ગેરિટા અને નિવૃત્ત લેફ્ટનન્ટ જનરલ સૈયદ અતા હસનૈન (હાલ બિહારના રાજ્યપાલ) નો સમાવેશ થતો હતો. આ દ્વિપક્ષીય સન્માન એ બાબતની ખાતરી આપે છે કે વૈશ્વિક દબાણ હોવા છતાં ભારત ભારત-ઈરાન સંબંધોના ગૌરવશાળી ઈતિહાસને મહત્વ આપવાનું ક્યારેય ચૂકતું નથી. આ પ્રકારના દૂરંદેશી ભર્યા પગલાં પશ્ચિમ એશિયામાં ભારત માટે વિશ્વાસનું વાતાવરણ કાયમ રાખે છે.
સમગ્રપણે જોઈએ તો, બદલાતી વૈશ્વિક પરિસ્થિતિમાં પીએમ મોદી અને ઈરાનના નવા રાષ્ટ્રપતિ વચ્ચેની આ ટેલિફોન મંત્રણા ભવિષ્યની ભારતીય કૂટનીતિ માટે નવી દિશા કંડારી આપશે. આ મંત્રણા અને સંપર્ક સાબિત કરે છે કે ગમે તેટલી પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં પણ જો સકારાત્મક સંવાદ ચાલુ રાખવામાં આવે, તો તે માત્ર રાષ્ટ્રીય હિતોની જ રક્ષા નથી કરતા પરંતુ પ્રાદેશિક સલામતી માટે પણ એક મહત્વનો માર્ગ મોકળો કરે છે.
Click it and Unblock the Notifications
Sign in with Google
