રામપગદંડીઃ ગુજરાતના આ સ્થળો સાથે જોડાયેલી છે ભગવાન રામની સ્મૃતિઓ

Ram Pagdandi: ગુજરાતમાં શબરી ધામ, પંપા તળાવ, અંજની કુંડ, રામેશ્વર અને ઉનાઈ જેવા સ્થળો છે જે પ્રાચીન મહાકાવ્ય 'રામાયણ'ની ઘટનાઓના સાક્ષી છે. આમાંના કેટલાક સ્થળોનો દેવી સીતાની શોધમાં ભગવાન રામની યાત્રાના સંદર્ભમાં જૂના શાસ્ત્રો અને ધાર્મિક ગ્રંથોમાં પણ ઉલ્લેખ જોવા મળે છે.

એક સમયે ભગવાન રામ દ્વારા મુલાકાત લીધેલ આ સ્થળોને ગુજરાતમાં સામૂહિક રીતે રામપગદંડી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. રામપગદંડીના યાત્રાધામો ગુજરાતના વિવિધ સ્થળોએ આવેલા છે. આહવા-ડાંગ, સુરત અને નવસારી ખાતેના સ્થળો એકબીજાની નજીક છે. સાપુતારા, એક સુંદર અને જાણીતું હિલ સ્ટેશન અહીંથી નજીક છે.

શબરી ધામ

ગુજરાતના સાપુતારા જિલ્લાના ડાંગ ખાતે સુબીર ગામથી લગભગ 4 કિમી દૂર શબરી ધામ તરીકે ઓળખાતું મંદિર છે. રાવણ દ્વારા બળજબરીથી છીનવી લેવાયા બાદ ભગવાન રામ તેમની પત્ની દેવી સીતાની શોધમાં વિવિધ સ્થળોએ જતા હોવાની વાર્તાઓથી લોકો સારી રીતે વાકેફ છે. આ સમયગાળા દરમિયાન, જ્યારે ભગવાન રામ અને તેમના ભાઈ લક્ષ્મણ સીતાના ઠેકાણાની શોધમાં ફરતા હતા, ત્યારે તેઓ ગુજરાતના આ ચોક્કસ સ્થળે શબરી નામથી જાણીતી એક વૃદ્ધ મહિલાને મળ્યા. શબરી વર્ષોથી ભગવાન રામના આગમનની રાહ જોઈ રહ્યા હતા, તેમણે દરેક બોર ચાખ્યા પછી જ ભગવાન રામને આપ્યા. તેમની ભક્તિ અને શ્રદ્ધાની વાર્તાઓ આજે પણ વર્ણવવામાં આવે છે. આજે, તેમને ગુજરાતમાં શબરી માતા તરીકે પૂજવામાં આવે છે. તેમનું મંદિર 2004માં રામાયણની આ વિશેષ કથા સાથે સંબંધિત દિવાલો પર દર્શાવવામાં આવેલા નોંધપાત્ર ચિત્રો સાથે બાંધવામાં આવ્યું હતું. મંદિરના મુખ્ય ખંડમાં ભગવાન રામ, લક્ષ્મણ અને શબરીની મૂર્તિઓ છે જે બાઉલમાં બોર અર્પણ કરે છે. તે જ જગ્યાએ, ત્રણેય મૂર્તિઓની સામે, ત્રણ પથ્થરો મૂકેલા છે જે માનવામાં આવે છે કે તે બેઠકો છે જ્યાં તે ત્રણેય બોરનો સ્વાદ લેવા બેઠા હતા.

પમ્પા તળાવ

શબરી ધામથી માત્ર 6 કિમી દૂર પૂર્ણા નદીના કિનારે આવેલું પમ્પા તળાવ છે. સબરીના ગુરુ, માતંગ ઋષિએ અહીં એક આશ્રમ સ્થાપ્યો હોવાનું કહેવાય છે. રામાયણમાં તળાવનો ઉલ્લેખ પુષ્ટારિણી તરીકે જોવા મળે છે. તે વર્ષ 2006માં શબરી માતાના મહા કુંભનું યજમાન હતું જે હરિદ્વાર, પ્રયાગ, ઉજ્જૈન અને નાસિક ખાતે આયોજિત ચાર મહાકુંભ પછી ભારતીય પરંપરામાં પાંચમો સૌથી મોટો મહા કુંભ હતો.

અંજન કુંડ

ગુજરાતના ડાંગ પ્રદેશમાં આવેલું ગામ અંજન હનુમાનજીનું જન્મસ્થળ કહેવાય છે. કથાઓ ભારપૂર્વક જણાવે છે કે અંજન પર્વત એ છે જ્યાં હનુમાનજીની માતા - અંજની માતાએ તેમની તપસ્યા કરી હતી. તેમની સમર્પિત તપસ્યાના પરિણામે, તેમણે અંજન પર્વતની મધ્યમાં સ્થિત ગુફા- અંજન ગુફામાં ભગવાન હનુમાનને જન્મ આપ્યો. અંજન ગુફાની નજીક એક નાનકડુ જળાશય - અંજન કુંડ તે જગ્યા કહેવાય છે જ્યાં બાલ હનુમાન સ્નાન કરતા હતા. હનુમાનજીના બાળપણથી સંબંધિત અંજન ગામની વાર્તાઓ તેને આજે પણ ઘણા યાત્રાળુઓ અને પ્રવાસીઓ માટે રસપ્રદ સ્થળ બનાવે છે.

ઉનાઈ

નવસારી જિલ્લાના વાંસદા તાલુકામાં આવેલું ઉનાઈ ગામ વિવિધ ગરમ પાણીના જળાશયો માટે લોકપ્રિય છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ભગવાન રામે એક સમયે ઘણા બ્રાહ્મણોને અહીં 'યજ્ઞ' માટે બોલાવ્યા હતા. બ્રાહ્મણોની ગરમ પાણીની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે, તેમણે જમીનમાં તીર માર્યું જેના પરિણામે ગરમ પાણીનો પ્રવાહ ઉત્પન્ન થયો. ભગવાન રામ દ્વારા અસ્તિત્વમાં લાવવામાં આવેલા આ કુદરતી ગરમ પાણીના કુંડામાં ઔષધીય ઉપચાર ગુણધર્મો હોવાનું કહેવાય છે. 'મોક્ષ' પ્રાપ્ત કરવાના સ્ત્રોત તરીકે પાણીને પવિત્ર માનવામાં આવે છે. દંતકથાઓ છે કે ભગવાન રામે પણ કુંડામાં સ્નાન કર્યું હતું જેથી તેમના પૂર્વજો મોક્ષ પ્રાપ્ત કરી શકે. કુંડની નજીક 'સરભાંગ ઋષિ'નો આશ્રમ છે જેની ભગવાન રામે મુલાકાત લીધી હતી. કુંડમાં સ્નાન કરવાથી બીમાર ઋષિ પણ સાજા થયા. એક પૌરાણિક કથા અનુસાર, એક સાપ જે એક વખત ગરુડની ચાંચમાંથી સરોવરમાં પડ્યો હતો, તે એક સુંદર યુવતી 'અપ્સરા' તરીકે તળાવમાંથી બહાર આવ્યો, જે મોક્ષ પ્રાપ્ત કરી અને સ્વર્ગ તરફ ગઈ. ઉનાઈએ તેનું નામ રામ અને સીતા વચ્ચેના સંવાદને દર્શાવતી વાર્તા પરથી લીધું છે. કથા અનુસાર રામે સીતાને પૂછ્યું "તું નાઈ?" (શું તમે કુંડમાં સ્નાન કર્યું હતું), જેના જવાબમાં તેણે "હા. હુ નાઇ." આ તે છે જ્યાં ઉનાઈએ તેનું નામ મેળવ્યું હોવાનું કહેવાય છે. ગામમાં આવેલા ઉનાઈ માતાજીના મંદિરમાં દેવી સીતા દ્વારા સ્થાપિત અંબાજીની મૂર્તિ છે.

English summary

Rampagdandi: The memories of Lord Ram are associated with these places in Gujarat