ભારતમાં ઊર્જા સંકટ : જાણો દેશમાં કેટલા દિવસ ચાલે એટલો પેટ્રોલ-ડીઝલનો જથ્થો?

ઇઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચે વધતા તણાવને કારણે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની પર દબાણ વધ્યું છે. આ સંઘર્ષને લીધે ભારત સહિત અનેક દેશોમાં ઇંધણ પુરવઠો ખોરવાઈ જવાની ભીતિ સેવાઈ રહી છે.

વૈશ્વિક અસ્થિરતા વચ્ચે ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા અને તેલ સંગ્રહ કરવાની વ્યૂહરચના પર સવાલો ઊઠી રહ્યા છે. જો પુરવઠો અટકી જાય તો ભારત કેટલા દિવસ ટકી શકશે તે મોટો પ્રશ્ન છે.

માર્ચ 2026ના અહેવાલ મુજબ ભારત પાસે હાલ 5.33 મિલિયન મેટ્રિક ટનનો વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર છે. આ સ્ટોક વિશાખાપટ્ટનમ, મેંગલોર અને પાદુર જેવા મુખ્ય ત્રણ સ્થળોએ સંગ્રહિત કરવામાં આવ્યો છે.

વર્તમાન આંકડા મુજબ ભારત પાસે રહેલો આ વ્યૂહાત્મક જથ્થો માત્ર 6 થી 8 દિવસ સુધી ચાલે તેમ છે. જોકે, સરકારી તેલ કંપનીઓ પાસે વધારાનો 64 દિવસનો સ્ટોક ઉપલબ્ધ છે.

વૈશ્વિક સ્તરે ભારત તેલ સંગ્રહ બાબતે જાપાન અને ચીન જેવા દેશો કરતા ઘણું પાછળ જોવા મળે છે. જાપાન પાસે 254 દિવસ અને ચીન પાસે 140 દિવસ સુધીનો તેલ ભંડાર છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા એજન્સી (IEA) દરેક દેશને ઓછામાં ઓછો 90 દિવસનો સ્ટોક રાખવાની ભલામણ કરે છે. ભારતની વધતી ખપત સામે વર્તમાન સંગ્રહ ક્ષમતા અત્યંત ઓછી અને ચિંતાજનક ગણાય છે.

છેલ્લા એક દાયકામાં ભારતની તેલની માંગ 158 MMT થી વધીને 239 MMT સુધી પહોંચી ગઈ છે. વધતી માંગ સામે સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતામાં ખાસ વધારો ન થતા ભવિષ્યમાં મુશ્કેલી વધી શકે છે.

ભારતમાં વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર બનાવવાની શરૂઆત વાજપેયી સરકારના સમયમાં વર્ષ 1998માં વિચારાઈ હતી. ત્યારબાદ 2004માં યુપીએ સરકારે ISPRL સંસ્થાની સ્થાપના કરીને આ કામને આગળ ધપાવ્યું હતું.

સરકારી પ્રક્રિયામાં વિલંબને કારણે જે પ્રોજેક્ટ ચાર વર્ષમાં પૂરો થવાનો હતો તેને 14 વર્ષ લાગ્યા હતા. હાલમાં ઓડિશા અને કર્ણાટકમાં નવા પ્લાન્ટ સ્થાપવાની યોજના પણ જમીન સંપાદનમાં અટવાયેલી છે.

તેલ કરતા પણ વધુ ગંભીર સ્થિતિ એલપીજી (LPG) ગેસના સંગ્રહ બાબતે જોવા મળી રહી છે. દેશના 32 કરોડ ઘરો ગેસ પર નિર્ભર છે પરંતુ તેની પાસે પૂરતો વ્યૂહાત્મક ભંડાર નથી.

ભારતમાં એલપીજી સંગ્રહ માટે માત્ર બે જ મુખ્ય સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે જે ખૂબ જ મર્યાદિત છે. જો ગેસનો પુરવઠો ખોરવાય તો સામાન્ય જનજીવન અને રસોડાના બજેટ પર સીધી અસર પડી શકે છે.

નિષ્ણાતોના મતે ભારતે પોતાની ઊર્જા સુરક્ષા મજબૂત કરવા માટે સંગ્રહ ક્ષમતા ઝડપથી વધારવી પડશે. વિદેશી તેલ પરની 80% નિર્ભરતા ઘટાડવી એ પણ દેશ માટે એક મોટો પડકાર છે.

English summary

The article examines India’s strategic petroleum reserve (SPR) capacity, current stocks, and limitations in meeting rising oil demand. It compares India with international norms, outlines historical development, ongoing expansion plans, and the cost implications of SPR management, emphasising energy security amid global supply disruptions.