ક્યારે શરૂ થયુ જન ઔષધિ કેન્દ્ર? કેવી રીતે મળશે લોકોને લાભ?

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 77માં સ્વતંત્રતા દિવસના અવસર પર લાલ કિલ્લાની પ્રાચી પરથી જાહેરાત કરી હતી કે જનતાને સસ્તી દવાઓ પૂરી પાડવા માટે પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જન ઔષધિ પરિયોજના હેઠળ 'જન ઔષધિ કેન્દ્રો'ની સંખ્યામાં વધારો કરવામાં આવશે.

હાલમાં, ભારતમાં લગભગ 10,000 'જન ઔષધિ કેન્દ્રો' કાર્યરત છે. વડાપ્રધાને તેમની સંખ્યા 2.5 ગણી વધારીને 25,000 કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો છે. જેના કારણે સામાન્ય માણસને તેના આર્થિક અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત ઘણા ફાયદા મળશે.

ભારત સરકાર દ્વારા નવેમ્બર 2008 માં ભારતના તમામ નાગરિકો, ખાસ કરીને મધ્યમ વર્ગ અને ગરીબોને પોસાય તેવા ભાવે ગુણવત્તાયુક્ત જેનરિક દવાઓ પૂરી પાડવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જન ઔષધિ પરિયોજના (PMBJP) શરૂ કરવામાં આવી હતી.

જેનો અમલ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ એન્ડ મેડિકલ ડિવાઈસીસ બ્યુરો ઓફ ઈન્ડિયા (PMBI) દ્વારા કરવામાં આવે છે. વર્ષ 2015માં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તેનો વિસ્તાર કર્યો અને તેને પ્રધાનમંત્રી જન ઔષધિ યોજના બનાવી.

બાદમાં નવેમ્બર 2016 ના રોજ, આ યોજનાનું નામ બદલીને ફરીથી પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જન ઔષધિ પરિયોજના કરવામાં આવ્યું. હાલમાં, આ અંતર્ગત, સસ્તી, ગુણવત્તાયુક્ત જેનરિક દવાઓ અને રોજગારીની તકો ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે ભારતના લગભગ તમામ જિલ્લાઓમાં જન ઔષધિ કેન્દ્રો ખોલવામાં આવ્યા છે. 31 માર્ચ, 2023 સુધી, દેશભરમાં 9303 જન ઔષધિ કેન્દ્રો કાર્યરત છે, જેમાં લગભગ 1800 પ્રકારની દવાઓ અને 285 તબીબી સાધનો છે.

તેના શરૂઆતના વર્ષમાં એટલે કે 2008માં, પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જન ઔષધિ પરિયોજના હેઠળ માત્ર 4 જન ઔષધિ કેન્દ્રો ખોલવામાં આવ્યા હતા, જેની સંખ્યા 2014 સુધી એટલે કે લગભગ 6 વર્ષમાં માત્ર 86 પર પહોંચી હતી. વધુમાં, આ કેન્દ્રો પર વાર્ષિક વેચાણ આશરે ₹3 કરોડ હતું.

2015 માં, આ પ્રોજેક્ટ ફરીથી વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યો અને નાણાકીય વર્ષ 2015-16 માં, જન ઔષધિ કેન્દ્રોની સંખ્યા વધીને 240 થઈ અને વાર્ષિક વેચાણ પણ વધીને ₹12 કરોડ થઈ ગયું. વર્ષ 2020-21માં જન ઔષધિ કેન્દ્રોની સંખ્યા વધીને 7557 થઈ અને વાર્ષિક વેચાણ વધીને આશરે ₹666 કરોડ થઈ ગયું.

'નાણાકીય વર્ષ 2021-22માં, જન ઔષધિ કેન્દ્રોની સંખ્યા 8640 હતી અને વાર્ષિક વેચાણ લગભગ ₹893 કરોડ હતું. તે જ સમયે, 2022-23માં, જન ઔષધિ કેન્દ્રોની સંખ્યા વધીને 9188 થઈ અને વાર્ષિક વેચાણ પણ ₹1094.84 કરોડ હતું.

એટલે કે વર્ષ 2015-16 થી 2022-23 સુધી એટલે કે આ 7 વર્ષોમાં જ્યાં જન ઔષધિ કેન્દ્રોની સંખ્યામાં લગભગ 38.28 ગણો વધારો થયો છે, ત્યાં વાર્ષિક વેચાણમાં પણ જબરદસ્ત (91.23 ગણો) વધારો થયો છે.

જન ઔષધિ કેન્દ્રનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારતના તમામ વર્ગો, ખાસ કરીને ગરીબો અને વંચિતોને ગુણવત્તાયુક્ત અને સસ્તું દવાઓ પૂરી પાડવાનો છે. સાથોસાથ શિક્ષણ અને પ્રચાર દ્વારા જેનરિક દવાઓ વિશે જાગૃતિ કેળવવી, ગુણવત્તા માત્ર ઊંચી કિંમતે જ મળે છે તેવી માન્યતાને ખોટી ઠેરવી. આ ઉપરાંત પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જન ઔષધિ કેન્દ્રો દ્વારા રોજગારીની તકો પણ ઉભી કરવામાં આવનાર છે.

પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જન ઔષધિ કેન્દ્રો પર 1800 પ્રકારની દવાઓ અને 285 પ્રકારના મેડિકલ સાધનો ઉપલબ્ધ છે. આ તમામ ઉત્પાદનો અને સાધનો વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) દ્વારા પ્રમાણિત એજન્સીઓ/કંપનીઓ પાસેથી ખરીદવામાં આવે છે.

કહેવાનો અર્થ એ છે કે આ જન ઔષધિ કેન્દ્રો પર ઉપલબ્ધ તમામ દવાઓ અને સાધનો ગુણવત્તાયુક્ત છે. તેની સાથે, તેઓ ખૂબ સસ્તા પણ છે. જેના કારણે મધ્યમ અને ગરીબ લોકો પણ ઓછા પૈસામાં આ કેન્દ્રોમાંથી ઉંચી કિંમતની દવાઓ સરળતાથી ખરીદી શકે છે.

તાજેતરમાં જ, વડા પ્રધાન મોદીએ તેમના લાલ કિલ્લાના સંબોધનમાં જણાવ્યું હતું કે બજારમાં ડાયાબિટીસ (સુગર)ની સારવાર માટે દર મહિને 3,000 રૂપિયા ખર્ચવા પડે છે, જ્યારે આ દવાઓની કિંમત 100 રૂપિયા છે. આ દવા જન ઔષધિ કેન્દ્રો પર રૂ.10 થી રૂ.15માં ઉપલબ્ધ છે.

આ સાથે આ યોજના હેઠળ પ્રધાનમંત્રી જન ઔષધિ કેન્દ્ર ખોલવા પર સરકાર દ્વારા 2 થી 2.5 લાખ રૂપિયાની આર્થિક સહાય પણ ઉપલબ્ધ છે. દરેક દવાના વેચાણ પર 20 ટકા નફો પણ ઉપલબ્ધ છે અને દર વર્ષના કુલ વેચાણ પર 10 ટકા વધારાનું પ્રોત્સાહન પણ ઉપલબ્ધ છે. પૂર્વોત્તર રાજ્યો, નક્સલ પ્રભાવિત વિસ્તારો જેવા કેટલાક વિશેષ વિસ્તારોના લાભાર્થીઓને 15 ટકા પ્રોત્સાહન મળે છે.

પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જન ઔષધિ કેન્દ્ર મહિલા સશક્તિકરણમાં ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. લગભગ 2200 થી વધુ જન ઔષધિ કેન્દ્રો મહિલા ઉદ્યમીઓ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે અને તેમાંથી ઘણી મહિલા કર્મચારીઓ છે. જ્યારે મહિલાઓ માટે સેનેટરી નેપકિન્સ બજારમાં રૂ. 15-20 પ્રતિ પેડમાં ઉપલબ્ધ છે, ત્યારે આ કેન્દ્રો પર સેનેટરી નેપકિન્સ માત્ર રૂ. 1/પેડ દીઠ ઉપલબ્ધ છે.

છેલ્લા 4 વર્ષોમાં, પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જન ઔષધિ કેન્દ્રો પર 36.37 કરોડથી વધુ સેનિટરી પેડ્સનું વેચાણ કરવામાં આવ્યું છે. લોકોને પ્રધાનમંત્રી જન ઔષધિ કેન્દ્રોમાંથી રોજગારની નવી તકો મળી રહી છે, જે બેરોજગારી ઘટાડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે.

English summary

When was Jan Aushadhi Kendra started? How will people benefit?