Israel Hamas War: હમાસ તરફી કેમ રહે છે ચીન? એક અહેવાલથી ક્લિયર થઇ જશે ઇઝરાયેલ-હમાસ યુદ્ધનો મુદ્દો

Updated: Friday, October 13, 2023, 18:15 [IST]

Israel Hamas War: આ વર્ષે માર્ચમાં ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ દ્વારા મોટો ખુલાસો કરવામાં આવ્યો હતો. જિનપિંગે એક-બીજાના દુશ્મન સાઉદી અરબ અને ઇરાન વચ્ચે મધ્યસ્થી કરી સંબંધો સારા કરી આપ્યા હતો. એવું કહેવામાં આવે છે કે, ચીન અને જિનપિંગ દુનિયામાં નવા શાંતિદુત તરીકે સામે આવી રહ્યા છે.

જિનપિંગે યુક્રેન યુદ્ધને રોકવા માટે 12 મુદ્દાઓનો એજન્ડા પણ આગળ રાખ્યો હતો, પરંતુ હવે ઈઝરાયેલ અને હમાસ વચ્ચેના યુદ્ધમાં ચીને આવી કોઈ પહેલ કરી નથી. ઊલટું તે હમાસની તરફેણમાં ઊભું હોય તેમ જણાઇ રહ્યું છે.

આનાથી સવાલો ઉઠી રહ્યા છે કે, ચીન ખુલ્લેઆમ ઇઝરાયલની તરફેણમાં પોતાનો અવાજ કેમ ઉઠાવતું નથી, તે પણ જ્યારે ઇઝરાયેલ સાથે અબજો ડોલરના વ્યાપારી સંબંધો છે?

હમાસે 7 ઓક્ટોબરના રોજ ઈઝરાયેલ પર હુમલો કર્યો હતો. અમેરિકા અને ભારત સહિત મોટાભાગના દેશોએ તેની સખત નિંદા કરી હતી. જોકે ચીનનું નિવેદન અલગ હતું.

હંમેશની જેમ, તેના વિદેશ મંત્રાલયે ટુ સ્ટેટ સોલ્યુશન દ્વારા સ્વતંત્ર પેલેસ્ટાઈન દેશ બનાવવા પર ભાર મૂક્યો હતો. બે ફકરાના નિવેદનમાં તેમણે જણાવ્યું હતું કે, તમામ પક્ષોએ સંયમનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. તેણે પરિસ્થિતિ પર ઊંડી ચિંતા પણ વ્યક્ત કરી, પરંતુ હમાસનો ઉલ્લેખ કર્યો નહીં.

ઈઝરાયેલે ચીનના આ વલણ સામે સખત વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. બેઇજિંગમાં ઇઝરાયેલી દૂતાવાસના વરિષ્ઠ અધિકારી, યુવલ વાચે જણાવ્યું હતું કે, તેમનો દેશ ચીન હમાસને મજબૂત નિંદા કરશે, તેવી અપેક્ષા રાખે છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, લોકોને રસ્તા પર મારવામાં આવી રહ્યા છે. દ્વિ-રાજ્ય ઉકેલની વાત કરવાનો આ સમય નથી.

આ ટીકા બાદ ચીનના વિદેશ મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે, ચીન નાગરિકોના મોતથી ખૂબ જ દુઃખી છે અને નાગરિકોને નુકસાન પહોંચાડતી કોઈપણ કાર્યવાહીની નિંદા કરે છે. ચીને આ વખતે હમાસનું નામ પણ લીધું નથી, અને પોતાને મિત્ર ઇઝરાયલ અને પેલેસ્ટાઇન બંનેના ગણાવ્યા છે.

સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં ચીનના સ્થાયી પ્રતિનિધિ ઝાંગ જુને પણ કહ્યું હતું કે, ગાઝામાં ઇઝરાયેલ અને સશસ્ત્ર જૂથો વચ્ચે મોટો સંઘર્ષ શરૂ થયો છે.

ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગે હજુ સુધી આ અંગે કોઇ નિવેદન આપ્યું નથી. ચીનના આ વલણનું કારણ સમજતા પહેલા ચાલો ચીનના ઈઝરાયેલ અને પેલેસ્ટાઈન સાથેના સંબંધો પર એક નજર કરીએ.

પેલેસ્ટાઈન લિબરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશન (PLO)ની સ્થાપના 1964માં થઈ હતી. ત્યારથી ચીન તેની સાથે છે. પીએલઓ નેતા યાસર અરાફાત ચીનને મિત્ર કહેતા હતા. ચીને પણ PLO ને આર્થિક મદદ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું.

સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં જ્યારે પણ પેલેસ્ટાઈનનો મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો, ત્યારે ચીને હંમેશા કહ્યું કે, ઈઝરાયલે પેલેસ્ટાઈન વિસ્તારોમાંથી બિનશરતી પીછેહઠ કરવી જોઈએ. 1988માં ચીને પેલેસ્ટિનિયન સાર્વભૌમત્વને માન્યતા આપી અને 1989માં તેની સાથે સંપૂર્ણ રાજદ્વારી સંબંધો સ્થાપિત કર્યા હતા.

જ્યારે મે 2021 માં ઇઝરાયેલ-પેલેસ્ટાઇન વિવાદ ફાટી નીકળ્યો હતો, ત્યારે ચીને તેને ઉકેલવા માટે બંને પક્ષો વચ્ચે વાતચીત કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. તેણે સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં એક પ્રસ્તાવ પણ મૂક્યો હતો, જેથી પેલેસ્ટાઈન સમસ્યાનો ઉકેલ લાવી શકાય.

ઇઝરાયેલ સાથે ચીનના સંબંધોની વાત કરીએ, તો બંને દેશો વચ્ચે 1992માં રાજદ્વારી સંબંધો સ્થાપિત થયા હતા. ચીન હાલમાં ઈઝરાયેલનું ત્રીજું સૌથી મોટું વેપારી ભાગીદાર છે. ઇઝરાયેલ તેના માટે ઉચ્ચ તકનીકી ઉત્પાદનોની મોટા પાયે નિકાસ કરે છે. ગયા વર્ષે ઇઝરાયેલ અને ચીન વચ્ચેનો પરસ્પર વેપાર 23 અબજ ડોલર હતો. બીજી તરફ પેલેસ્ટાઈન સાથે ચીનનો પરસ્પર વેપાર માત્ર 160 મિલિયન ડોલરનો હતો.

તેલ અવીવ યુનિવર્સિટીના ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર નેશનલ સિક્યુરિટી સ્ટડીઝે આ વર્ષે જૂનમાં એક પેપર બહાર પાડ્યું હતું. એવું કહેવામાં આવ્યું હતું કે, ઇઝરાયેલથી ચીનમાં થતી નિકાસમાં અડધાથી વધુ ઇલેક્ટ્રિક ઘટકો છે.

માઇક્રોચિપ્સ પણ આમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. ચીન માટે ઈઝરાયેલ સાથેના આવા વ્યાપારી સંબંધો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. કારણ કે, અમેરિકા ચીનને આધુનિક ટેક્નોલોજી આપવા માટે તેના નજીકના દેશો પર દબાણ લાવે છે.

હવે સવાલ એ થાય છે કે, જ્યારે ચીનનો ઈઝરાયલ સાથે અબજો ડોલરનો વેપાર છે, તો ચીન હમાસનું નામ કેમ નથી લઈ રહ્યું, ઈઝરાયેલને ખુલ્લેઆમ સમર્થન કેમ નથી કરી રહ્યું? આની પાછળ ચીનનો મોટો ગેમપ્લાન છે, પરંતુ તે યોજના પર જતાં પહેલાં, ચાલો જોઈએ કે ચીને ભૂતકાળમાં પશ્ચિમ એશિયામાં શું કર્યું છે?

આ વર્ષે માર્ચમાં ઈરાન અને સાઉદી અરેબિયાએ એકબીજા સાથે હાથ મિલાવ્યા હતા. બંને દેશોના પ્રતિનિધિઓએ અગાઉ બેઇજિંગમાં વાતચીત કરી હતી. આ પહેલા શી જિનપિંગે સાઉદી અરેબિયાના ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાન અને ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ ઈબ્રાહિમ રાયસી સાથે વાત કરી હતી. આ રીતે સમગ્ર તસવીરમાં ચીનની મોટી ભૂમિકા જોવા મળી હતી.

આ પછી પેલેસ્ટાઈન ઓથોરિટીના પ્રમુખ મહમૂદ અબ્બાસ જૂનમાં બેઈજિંગ પહોંચ્યા હતા. જિનપિંગ તેમને મળ્યા અને જણાવ્યું હતું કે, તેઓ ઈઝરાયેલ સાથેના વિવાદને ઉકેલવામાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવવા માગે છે. ઈઝરાયેલ અને પેલેસ્ટાઈન વચ્ચે 2014થી શાંતિ મંત્રણા અટકી ગઈ છે.

અબ્બાસ અને જિનપિંગની મુલાકાતથી એવું લાગી રહ્યું હતું કે, વાતચીત ફરી શરૂ કરવાનો પ્રયાસ થશે. ઈઝરાયેલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહુ ચીનની મુલાકાત લઈ શકે તેવા અહેવાલોને કારણે પણ આશા વધી છે. જોકે આવું થઈ શક્યું નહીં.

પશ્ચિમ એશિયાના કિસ્સામાં, આ ઘટનાક્રમને કારણે, ચીન ફરી એક વખત વૈશ્વિક શાંતિ નિર્માતા તરીકે અને જિનપિંગને વૈશ્વિક રાજનેતા તરીકે જોવામાં આવ્યું. ફરી એકવાર કારણ કે, અગાઉ ચીને યુક્રેન યુદ્ધને રોકવા માટે 12 મુદ્દાનો એજન્ડા આગળ ધપાવ્યો હતો, પરંતુ મામલો અટકી ગયો કારણ કે એક તરફ, ચીને યુક્રેન પરના હુમલા માટે રશિયાની નિંદા કરી નથી અને બીજી તરફ, એજન્ડામાં ઘૂસીને તે જ વાતો કહી છે, જે રશિયા કહેતું હતું.

તેથી યુક્રેને તેને કચરાપેટીમાં મૂક્યું હતું, પરંતુ ઈરાન-સાઉદી અરેબિયા ડીલ અને પેલેસ્ટાઈન-ઈઝરાયેલ વિવાદમાં ચીનને ફરી એકવાર હાથ બતાવવાનો મોકો મળ્યો છે. હવે ચીનની વ્યૂહરચના પર આવીએ, જેના હેઠળ તે ઈઝરાયેલ-હમાસ યુદ્ધમાં હમાસનું નામ નથી લઈ રહ્યું અને ઈઝરાયલની તરફેણમાં નિવેદન પણ નથી આપી રહ્યું.

ચીન વાસ્તવમાં પશ્ચિમ એશિયા અને આફ્રિકાના દેશોમાં પ્રભાવ વધારીને પોતાની સામેની અમેરિકન ઘેરાબંધીને નબળી પાડવા માંગે છે અને પોતાની જાતને એક મહાસત્તા તરીકે સ્થાપિત કરવા માંગે છે.

અમેરિકાએ ઈરાન પર ઘણા પ્રતિબંધો લગાવ્યા છે, પરંતુ ચીને તેને શાંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશન સાથે જોડી દીધું છે. એટલું જ નહીં, ચીને સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, ઈરાન અને ઈજિપ્તને બ્રિક્સમાં સામેલ કરવા માટે પણ દબાણ કર્યું હતું.

હમાસને ઈરાનનું સમર્થન છે. હમાસનું નામ ન લઈને ચીન એક સંદેશ આપી રહ્યું છે. તે ઈરાન અને પશ્ચિમ એશિયાના અન્ય દેશો અને તેમના લોકોને બતાવી રહ્યો છે કે, તે તેમના હિતોની ચિંતા કરે છે. તેના દ્વારા તે પશ્ચિમ એશિયામાં અમેરિકાની પકડ નબળી કરવા માંગે છે.

તાજેતરના ભૂતકાળમાં અમેરિકાએ સાઉદી અરેબિયા, બહેરીન અને યુએઈ જેવા દેશોને ઈઝરાયેલની નજીક લાવ્યા હતા, પરંતુ ઈઝરાયેલ-હમાસ યુદ્ધે આરબ દેશોને મૂંઝવણમાં મૂક્યા છે.

ચીન વાસ્તવમાં પેલેસ્ટાઈન સાથેના જૂના સંબંધો અને વર્તમાન વિવાદમાં ઈઝરાયેલને સમર્થન ન આપીને અમેરિકાનો સામનો કરવા માંગે છે. તેની નજર આફ્રિકાથી લઈને લેટિન અમેરિકા અને પશ્ચિમ એશિયા સુધીના દેશો પર છે, જે પેલેસ્ટાઈન પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ધરાવે છે.

આમાંના ઘણા દેશો લાંબા સમયથી અમેરિકાના ભાગીદાર છે, પરંતુ તેઓ હવે વૈશ્વિક રાજકારણમાં અન્ય વિકલ્પો પણ શોધી રહ્યા છે. ચીન તેમના માટે મોટો રાજદ્વારી આધાર બની શકે છે.

જ્યાં સુધી ચીનના ઈઝરાયેલ સાથેના સંબંધોની વાત છે, તો તેમાં વેપાર મહત્વનો છે, પરંતુ ચીન એ પણ જાણે છે કે ગમે તે થાય, ઈઝરાયેલ માટે તેની સ્થિતિ અમેરિકા જેવી નહીં હોય. જ્યાં સુધી વ્યાપાર અસરનો સવાલ છે, જ્યારે અમેરિકા અને તેની કંપનીઓ તમામ પ્રયાસો પછી પણ ચીન જેવા વિશ્વના સૌથી મોટા બજારને છોડી શકવા સક્ષમ નથી, ત્યારે ઇઝરાયેલ માટે પણ તે કરવું મુશ્કેલ બનશે. તેથી ચીન આ મોરચે કોઈ મોટા સંકટનો સામનો કરી રહ્યું નથી.

ઈઝરાયલ-હમાસ યુદ્ધથી આરબ દેશોમાં ઈઝરાયેલ અને અમેરિકા વચ્ચે દુવિધા વધશે. આના કારણે ઈઝરાયલ અને આરબ દેશો વચ્ચેના એ તમામ કરારોના દોરો જે અમેરિકાએ વણ્યા હતા તે નબળા પડી જશે.

ઈઝરાયેલ પેલેસ્ટાઈન પર જેટલા વધુ બોમ્બમારો કરશે, આ યુદ્ધ જેટલું લાંબું ચાલશે, તેટલું જ આરબ દેશોમાં તેની વિરુદ્ધનું વાતાવરણ મજબૂત બનશે. અમેરિકા ખુલ્લેઆમ ઇઝરાયલની સાથે છે. ચીન ઈઝરાયેલ સાથે નથી. બંનેના પોતાના ગેમપ્લાન છે. કોને ફાયદો થશે તે તો સમય જ કહેશે.