વૈશ્વિક મધ્યસ્થીનો ઉદય: બ્રિક્સ અને G7 હિતોને સંતુલિત કરવામાં ભારતની વિકસતી ભૂમિકા

Updated: Wednesday, October 30, 2024, 9:22 [IST]

બ્રિક્સમાં ભારતની ભૂમિકા વૈશ્વિક રાજકારણમાં તેનું વિશેષ સ્થાન દર્શાવે છે. કેનેડા સિવાય G7 જેવા શક્તિશાળી પશ્ચિમી દેશો સાથે મજબૂત સંબંધો જાળવી રાખીને તે ચીન, રશિયા અને વિકાસશીલ દેશો જેવા દેશો સાથેના તેના સંબંધોને અસરકારક રીતે મજબૂત કરે છે.

ભારતની અલગ ઓળખ એ છે કે તે પશ્ચિમના દેશોની ટીકાનો સામનો કર્યા વિના આ તમામ જૂથો સાથે દ્વિ-પક્ષીય વાતચીત કરવામાં સક્ષમ છે. આ ભારતને એક મુખ્ય ખેલાડી દેશ તરીકે સ્થાન આપે છે, જે વૈશ્વિક કૂટનિતીમાં વિવિધ પક્ષો વચ્ચેના અંતરને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.

રશિયાના કાઝાનમાં તાજેતરમાં યોજાયેલી BRICS સમિટમાં વૈશ્વિક રાજકારણમાં ભારતની અનોખી ભૂમિકા દર્શાવવામાં આવી હતી. સમિટ દરમિયાન વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન, ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ અને અન્ય નેતાઓ સાથે મુલાકાત કરી, વૈશ્વિક શાંતિ અને સ્થિરતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ભારતની પ્રતિબદ્ધતાને મજબૂત બનાવ્યું. આ સમિટમાં વિશ્વ મંચ પર ભારતની મહત્વની સ્થિતિને ઉજાગર કરવામાં આવી હતી.

જાણીતા વૈશ્વિક રાજકીય નિષ્ણાંત ઇયાન બ્રેમરે પણ ગ્લોબલ સાઉથમાં ભારતના નેતૃત્વ અને ચીન સાથે સ્થિર સંબંધો જાળવવાની તેની ક્ષમતાની પ્રશંસા કરી છે.

બ્રિક્સ સમિટમાં ભારતના રાજદ્વારી પ્રયાસો સંપૂર્ણમાં દેખાઈ રહ્યાા હતા કારણ કે વડાપ્રધાન મોદીએ વિશ્વના ઘણા નેતાઓ સાથે મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા કરી હતી.

ચાઇનીઝ પ્રેસિડેન્ટ શી જિનપિંગ સાથેની તેમની મુલાકાત મહત્ત્વની ક્ષણ હતી, જે મહત્ત્વપૂર્ણ હતી કારણ કે ચાર વર્ષના હિમાચ્છાદિત સંબંધો પછી તેમની પ્રથમ ઔપચારિક વાતચીત હતી.

આ વૈશ્વિક મંચ પર ખાસ કરીને ચીન દેશો સાથેના સંબંધોને સંતુલિત કરવાના ભારતના પ્રયાસોને દર્શાવે છે.

ભારત અને ચીન વચ્ચે સામ-સામે બેઠક એવા સમયે થઈ જ્યારે બંને દેશો ચાર વર્ષથી ચાલી રહેલા સૈન્ય અવરોધને ઉકેલવા માટે કામ કરી રહ્યા હતા જેમાં તેમના સૈન્ય કમાન્ડરો વચ્ચે 30થી વધુ રાઉન્ડની વાતચીત થઈ હતી.

રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે ચાલી રહેલા યુદ્ધનો ઉકેલ લાવવા માટે લોકો ભારત તરફ જોઈ રહ્યા છે. નરેન્દ્ર મોદી કદાચ વિશ્વના એકમાત્ર એવા નેતા છે, જેનું રશિયા અને યુક્રેન બંનેમાં સમાન આદર અને આદર સાથે સ્વાગત કરવામાં આવે છે.

સમિટમાં મોદીએ ઈરાનના મસૂદ પેજેશ્કિયનને પણ મળ્યા અને વૈશ્વિક શાંતિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ભારતના સમર્પણ પર ભાર મૂક્યો.

પાકિસ્તાનને ચીનના સમર્થનને નિશાન બનાવતા એક નિવેદનમાં મોદીએ આતંકવાદ પર બેવડા માપદંડો ખતમ કરવા વિનંતી કરી હતી.

તેમણે ખાસ કરીને એવા દેશોની ટીકા કરી કે જેઓ પાકિસ્તાનનો બચાવ કરવાનું ચાલુ રાખે છે, તેમ છતાં તે દેશ ભારત માટે ખતરો ધરાવતા આતંકવાદી જૂથોને સમર્થન અને નિકાસ કરે છે.

BRICS 2024માં ભારતની સક્રિય ભાગીદારી તેને વૈશ્વિક આર્થિક અને રાજકીય વિકાસને પ્રભાવિત કરવા માટે અગ્રણી સ્થાનમાં મૂકે છે. જે પરથી કહી શકાય કે, ભારત આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો અને વિશ્વ અર્થતંત્રના ભાવિને આકાર આપવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે.
આનાથી ભારતને વૈશ્વિક મંચ પર મોટી અસર કરવામાં મદદ મળશે.

સમિટ જેની થીમ સ્ટ્રેન્થનિંગ મલ્ટિલેટરલિઝમ ફોર ફેર ગ્લોબલ ડેવલપમેન્ટ એન્ડ સિક્યુરિટી છે, તે ભારતની વિદેશ નીતિ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

ભારતને રશિયા સાથે તેના સંબંધોને મજબૂત કરવા ચીન સાથે વાતચીત કરવાની અને વૈશ્વિક શાસન સુધારણામાં ભૂમિકા ભજવવાની તક આપે છે.

રશિયા અને પશ્ચિમ બંને સાથે સારા સંબંધો ધરાવતા બિન-જોડાણયુક્ત દેશ તરીકે ભારતની વિશિષ્ટ સ્થિતિ તેને વૈશ્વિક સંઘર્ષોમાં મધ્યસ્થી તરીકે કામ કરવાની ક્ષમતા આપે છે.

મોદીની આ મુલાકાત એવા સમયે આવી છે જ્યારે યુક્રેન સાથે રશિયાના ચાલી રહેલા સંઘર્ષને કારણે વૈશ્વિક શક્તિઓ તેમના જોડાણ પર પુનર્વિચાર કરી રહી છે.

આ સમિટમાં કૂટનીતિ અને ખુલ્લી ચર્ચાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, ખાસ કરીને ચાલી રહેલા સંઘર્ષના શાંતિપૂર્ણ નિરાકરણને પ્રોત્સાહન આપવામાં ભારતની વધતી ભૂમિકાને પ્રકાશિત કરે છે.

સંસાધનથી સમૃદ્ધ રશિયન આર્કટિક અને ઉત્તરીય સમુદ્ર માર્ગ (NSR)માં ભારતની ભાગીદારી મુખ્ય ચર્ચાના મુદ્દા હશે.

ભારત-રશિયન સંયુક્ત કાર્યકારી જૂથ NSR સાથે ભારત-રશિયન કાર્ગો પરિવહનના લક્ષ્યો, આર્ક્ટિક જહાજોના નિર્માણમાં સંયુક્ત પ્રોજેક્ટ્સ અને ધ્રુવીય પાણીમાં ભારતીય ખલાસીઓ માટે સંભવિત તાલીમ કાર્યક્રમો પર વિચારણા કરી રહ્યું છે.

બ્રિક્સ સમિટમાં સુરક્ષા વાટાઘાટો આતંકવાદ વિરોધી અને પ્રાદેશિક સ્થિરતા પર કેન્દ્રિત હતી, જેમાં ભારત મજબૂત આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગને આગળ વધારવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. મોદીએ આતંકવાદનો સામનો કરવા માટે બહેતર ગુપ્ત માહિતીની વહેંચણી અને પ્રાદેશિક સહયોગની હાકલ કરી હતી.

ટૂંકમાં બ્રિક્સ 2024માં ભારતનું નેતૃત્વ તેની અનન્ય ભૌગોલિક રાજકીય ભૂમિકાને રેખાંકિત કરે છે. કેનેડા સિવાય G7 દેશો સાથે મજબૂત સંબંધો જાળવી રાખીને તે ચીન, રશિયા અને ગ્લોબલ સાઉથ સાથેના તેના સંબંધોને કુશળતાપૂર્વક સંતુલિત કરે છે.

પશ્ચિમના મોટા પ્રત્યાઘાતો વિના વૈશ્વિક સ્તરે સામેલ થવાની ભારતની ક્ષમતા તેને એક મોટા રાજદ્વારી સેતુ તરીકે અલગ પાડે છે. જેમ જેમ ભારત જટિલ ભૌગોલિક રાજકીય મુદ્દાઓને ઉકેલે છે, મજબૂત આર્થિક ભાગીદારી બનાવે છે અને સાંસ્કૃતિક સંબંધોને પ્રોત્સાહન આપે છે, તે BRICS અને વૈશ્વિક મંચ પર એક નેતા તરીકે ઉભરી રહ્યું છે.