Mental Health awareness: આર્થિક વિકાસ થવા છતા કથળી રહ્યું છે માનસિક સ્વાસ્થ્ય, વાંચો, વિચારો અને સ્વસ્થ રહો

Mental Health awareness: સંયુક્ત રાષ્ટ્ર માનવ વિકાસનો લેટેસ્ટ રિપોર્ટમાં જણાવ્યા અનુસાર, ભારતની રેકિંગ ગત વર્ષની તુલનામાં એક અંકનો સુધારો કર્યો છે. હાલ ભારત 134મા ક્રમાંકે છે. આ સાથે માથાદીઠ કુલ રાષ્ટ્રીય આવકમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.

આમ છતાં શહેરો અને મહાનગરોમાં રહેતા તમામ વય જૂથના લોકોમાં હતાશા, બેચેની, અનિદ્રા, એકલતા, આક્રમકતા જેવી માનસિક સમસ્યાઓ સતત વધી રહી છે. ઓછાવત્તા અંશે દરેકને ખાવા-પીવાની વ્યવસ્થા, રહેવા માટે નાનું કે મોટું ઘર, પોતાનું કે ભાડાનું મકાન હોય છે. સરકાર તરફથી 12મા ધોરણ સુધી મફત શિક્ષણની જોગવાઈ છે. આયુષ્માન કાર્ડ 5 લાખ રૂપિયા સુધીની સારવાર માટે ઉપલબ્ધ છે.

આ બધું હોવા છતાં લોકો ડિપ્રેશન અથવા તેના જેવી ઘણી માનસિક અને શારીરિક સમસ્યાઓના કારણે હોસ્પિટલ પહોંચી રહ્યા છે. આંકડા અનુસાર, છેલ્લા 10 વર્ષમાં એન્ટી-ડિપ્રેસન્ટ્સના વેચાણમાં 110 ટકાનો વધારો થયો છે. ડિપ્રેશનથી પીડિત ઘણા કિશોરો તેમના શરીરને નુકસાન પહોંચાડી રહ્યા છે.

તાજેતરનું એક સમાજશાસ્ત્રીય વિશ્લેષણ જણાવે છે કે, સફળતાની આંધળી દોડમાં દોડી રહેલા લોકો નિરાશા, હતાશા, તણાવ, ચીડિયાપણું અને હિંસક વૃત્તિઓના કારણે આત્મહત્યા કરી રહ્યા છે. જો આ ચલણને રોકવામાં નહીં આવે તો ભવિષ્ય કેટલું વિકટ હશે તે કહેવું મુશ્કેલ છે.

તાજેતરમાં જાહેર કરવામાં આવેલા માનવ વિકાસ રિપોર્ટ 2023-24 જણાવે છે કે, છેલ્લી વખત ભારત 191 દેશોની યાદીમાં 135મા ક્રમે હતું. આ વખતે તે એક પોઈન્ટ ચઢીને 193 દેશોની રેન્કિંગમાં 134માં સ્થાને પહોંચી ગયું છે. ભારતે લિંગ અસમાનતા સૂચકાંકમાં પણ નોંધપાત્ર પ્રગતિ નોંધાવી છે. ગયા વર્ષની સરખામણીમાં તે 122મા સ્થાનેથી 108મા સ્થાને પહોંચી ગયું છે.

દેશના શ્રમ દળની ભાગીદારીમાં લિંગ તફાવત યથાવત હોવા છતાં, ભારતની માથાદીઠ રાષ્ટ્રીય કુલ આવકમાં લગભગ 287 ટકાનો વધારો થયો છે. યુનાઇટેડ નેશન્સ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ રિપોર્ટ બ્રેકિંગ ધ ગ્રિડલોક-રિઇમેજિંગ કોઓપરેશન ઇન અ પોલરાઇઝ્ડ વર્લ્ડના જવાબમાં કેન્દ્રીય મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલયે જણાવ્યું છે કે, ભારતે છેલ્લા 10 વર્ષમાં માથાદીઠ રાષ્ટ્રીય આવકમાં શ્રેષ્ઠ પ્રગતિ કરી છે, જે તે લિંગ સમાનતા હાંસલ કરવા માટે પ્રગતિશીલ સુધારાનો સંકેત આપે છે. વર્ષ 2014માં આ રેન્ક 127 હતો જે હવે 108 થયો છે.

અત્રે નવાઈની વાત એ છે કે, શિક્ષણ, ટેક્નોલોજી અને અન્ય સુવિધાઓના સંદર્ભમાં વધુ વિકસિત એવા શહેરોમાં આવા રોગોનું પ્રમાણ વધુ છે. વિશ્વના અન્ય વિકસિત દેશોની પણ સ્થિતિ આવી જ છે. સમૃદ્ધ દેશોમાં ગણના થતા સ્વીડન, બ્રિટન અને અમેરિકાના આંકડા પણ ડરામણા છે. બ્રિટન સહિત ઘણા પશ્ચિમી દેશોમાં નાના બાળકોની આત્મહત્યાના દરમાં ભારે વધારો થયો છે. આવી સ્થિતિમાં સવાલ એ થાય છે કે, શું વિકાસ પ્રક્રિયાઓ અને આવી અપ્રિય ઘટનાઓ વચ્ચે કોઈ પરસ્પર સંબંધ છે?

રાજસ્થાનના કોટામાં એન્જિનિયરિંગની તૈયારી કરી રહેલા વિદ્યાર્થીઓમાં આત્મહત્યાની વધતી જતી વૃત્તિ પર હાથ ધરવામાં આવેલા અભ્યાસમાં એવું તારણ બહાર આવ્યું છે કે, સફળતાની આંધળી દોડના યુગમાં નિષ્ફળતાના ડરથી જ વિદ્યાર્થીઓ આવું જોખમી પગલું ભરે છે.

એક અભ્યાસ ટીમે વસ્તીને ત્રણ જૂથોમાં વર્ગીકૃત કરી હતી. જે ઉચ્ચ વર્ગના વ્યવસાયો અને વ્યવસાયો સાથે સંકળાયેલા છે, તેની પાસે ઉચ્ચ શિક્ષણ અને કુશળતા છે. ઉદાહરણ તરીકે, ડૉકટર્સ, મેનેજર અને એન્જીનીયર વગેરે. બીજી કેટેગરીમાં એવા લોકો છે, જેઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ ધરાવે છે, પરંતુ મધ્યમ વર્ગના વ્યવસાય અથવા પૈસા સાથે સંકળાયેલા છે, જેમ કે શિક્ષકો, દુકાનદારો, વેપારીઓ વગેરે. ત્રીજું, એવા લોકોનું જૂથ છે જેઓ ઓછા શિક્ષણ અને નિમ્ન કક્ષાની કુશળતા ધરાવતા લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જેમ કે ખેડૂતો, મજૂરો અને વિદ્યાર્થીઓ વગેરે.

પ્રથમ જૂથ તણાવ, એકલતા, લાંબા કામના કલાકો, વિચારો અને લાગણીઓની વહેંચણીનો અભાવ, અમર્યાદિત આકાંક્ષાઓ અને જીવલેણ બીમારીને કારણે નિષ્ફળતાથી પ્રભાવિત છે. જ્યારે બીજા જૂથના લોકોમાં આત્મવિશ્વાસનો અભાવ હોય છે. કારણ કે, તેમની પાસે જ્ઞાન અને માહિતીની દુનિયા પૂરતી નથી. ઉપભોક્તાવાદી સમાજ માત્ર ઘણું બધું મેળવવાની પ્રેરણા આપે છે, એટલું જ નહીં મોંઘા, બ્રાન્ડેડ કપડાં અને ફાઇવ સ્ટાર જીવનશૈલી અપનાવવાનું દબાણ પણ બનાવે છે. આ વર્ગ બધું જ મેળવવા માંગે છે, પણ ન મળે તો પોતાનું જીવન અર્થહીન લાગવા માંડે છે.

ત્રીજો જૂથ આર્થિક રીતે લગભગ નિરાધાર જૂથ છે, જે અસ્થિર પ્રણાલીઓમાં જીવવા માટે મજબૂર છે. ત્રીજી કેટેગરી પાસે કોઈ વિકલ્પ નથી, તે સફળતાની આશામાં બધું દાવ પર લગાવે છે, અને નિષ્ફળતાના કિસ્સામાં, નુકસાનકારક પગલાં લે છે.

વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ દક્ષિણ અને પૂર્વ એશિયાના 10 દેશોના અહેવાલો રજૂ કર્યા હતો. રિપોર્ટમાં ભારત સંબંધિત આંકડા ચોંકાવનારા છે. ભારતમાં 32 ટકા વિદ્યાર્થીઓ ડિપ્રેશન અને 12 ટકા એકલતાથી પીડાતા હતા.

અભ્યાસ જૂથના વિદ્યાર્થીઓએ જણાવ્યું હતું કે, તેમની પાસે કોઈ નજીકના મિત્રો નથી. આ અભ્યાસમાં 15 થી 30 વર્ષની વયજૂથ માટે રજૂ કરાયેલા આત્મહત્યાના આંકડાઓ અનુસાર, 10 દેશોમાં ભારતની સ્થિતિ સૌથી ખરાબ છે. જ્યારે ઇન્ડોનેશિયામાં આ દર લાખ દીઠ માત્ર 3.6 છે, નેપાળમાં આ દર લાખ દીઠ 25.8 છે, જ્યારે ભારતમાં તે 35.7 છે. તાજેતરના વર્ષોમાં, ભારતના યુવાનોમાં દારૂનું વ્યસન પણ ઝડપથી વધી રહ્યું છે.

પ્રશ્ન એ છે કે, આખી દુનિયામાં આવી માનસિક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ શા માટે ઝડપથી વધી રહી છે? જવાબમાં, અભ્યાસ ટીમે સ્વીકાર્યું હતું કે સોશિયલ મીડિયા અને મોબાઈલ ફોન પર અતિપ્રવૃત્તિ, કિશોરોને ધમકાવવાની અને ટોળાં કરવાની વૃત્તિ એટલે કે તેમને વિવિધ રીતે ધમકાવવા અને અપમાનિત કરવા, અભ્યાસનો બોજ અને સોશિયલ મીડિયા પર હંમેશા હાજર રહેવાનો બોજ, અનિશ્ચિતતા. ભવિષ્ય, શરીરને વધુ આકર્ષક રાખવાની વૃત્તિ અને અન્ય લોકો સાથે સતત સરખામણી, હિંસા અને જાતીય હિંસા, દારૂ અને ડ્રગ્સનું સેવન, મોબાઈલ પર ઝડપથી બગડતા સંબંધો, પારિવારિક સંબંધોમાં નબળાઈ, માનસિક સ્વાસ્થ્ય સેવાઓનો અભાવ. આ બધા કારણો પોતામાં મહત્વપૂર્ણ છે.

વધુ મહત્વનો મુદ્દો મૂળભૂત જીવન મૂલ્યોનો અભાવ, તેમની ઉપેક્ષા અને તેમના વિશેની અનિશ્ચિતતા છે. જો જીવનના મૂળભૂત મૂલ્યો જીવન સાથે જોડાયેલા રહે, તો તે જીવનમાં અર્થ અને સ્થિરતા લાવે છે. હવે માત્ર દાદા-દાદી બોલવાના બાકી છે. પુખ્ત પેઢીના ધ્યેયો બદલાયા છે, જેના કારણે યુવાનો પરિવાર, શાળા અને કોલેજમાં પોતાને દિશાહીન અનુભવી રહ્યા છે.

મૂલ્યોને લઈને શૂન્યાવકાશ સર્જાયો છે, જેણે આધુનિકતા અને ટેક્નોલોજી સાથે જોડાયેલા દબાણો સાથે મળીને યુવાનોને ખૂબ જ ઉશ્કેર્યા છે. જો શિક્ષણ વિવેચનાત્મક ચેતના અને તાર્કિક પૃથ્થકરણની ક્ષમતા પેદા કરવામાં સક્ષમ ન હોય, તો તે અર્થહીન અને હેતુહીન બની જાય છે. કૌશલ્ય વિકાસના નામે માત્ર ટેકનિકલ અને સંચાલકીય વિષયોનું જ્ઞાન આપવાથી તેના માનવીય ગુણોનો નાશ થાય છે, અને માણસને મશીનમાં ફેરવાય છે.

વિખ્યાત સમાજશાસ્ત્રી દુરખેમે તેમના પુસ્તક આત્મહત્યામાં દલીલ કરી હતી કે, સમાજ જેમ જેમ સાદાથી જટિલ સમાજ તરફ આગળ વધતો ગયો તેમ તેમ વ્યક્તિવાદ દ્વારા સામૂહિકવાદનું સ્થાન લીધું હતું. વ્યક્તિ આત્મકેન્દ્રી બની ગઈ છે, અને સામાજિક સંબંધોથી અલગ થઈ ગઈ છે, પરિણામે માણસ હવે કોઈપણ પ્રકારની સોબતથી દૂર છે અને એકલા જીવનમાં ઉદ્ભવતા ઘણા તણાવનો સામનો કરવા માટે મજબૂર છે, જે કેટલીકવાર પરિણમે છે. અપ્રિય ઘટનાઓ માટે ઉશ્કેરતી રહે છે.

English summary

Mental Health awareness: Mental health is deteriorating despite economic growth, read, think and stay healthy