Opinion: વાઈબ્રન્ટ ગુજરાતે કેવી રીતે રાજ્યની અર્થવ્યવસ્થામાં પરિવર્તન કર્યું?

Opinion: વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત સમિટની સફળતાએ ગુજરાતને વારંવાર પૂર્વના દાવોસ તરીકે ઓળખાવ્યું છે, જે વિશ્વ આર્થિક મંચ સમિટનું આયોજન કરતા સ્વિસ શહેર સાથે સમાનતા ધરાવે છે. આ વર્ષની વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત ગ્લોબલ સમિટ 10-12 જાન્યુઆરી વચ્ચે યોજાવાની છે અને તે ગુજરાત મોડલની આંતરરાષ્ટ્રીય ઉજવણીને ચિહ્નિત કરશે, જેમાં યુએઈના પ્રમુખ શેખ મોહમ્મદ બિન ઝાયેદ અલ નાહયાન, ટોચના વૈશ્વિક રોકાણકારો અને સીઈઓ જેવા રાજ્યના વડાઓ સહિત વિદેશી મહાનુભાવો ઉપસ્થિત રહેશે. મુખ્ય ભારતીય અને વિદેશી વ્યવસાયોનો સમાવેશ થાય છે.

ઉત્સાહની ખાતરી છે. બે દાયકા પહેલા, દ્વિવાર્ષિક વાયબ્રન્ટ ગુજરાતના ઉદ્ભવ પહેલા, રાજ્યની અર્થવ્યવસ્થા ડહોળાઈ ગઈ હતી. 2001માં ભુજના ભૂકંપ અને પછી ગોધરા રમખાણો કે જેણે જાન-માલને જબરદસ્ત નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું, રોકાણકારો માટે અણગમતી છબી ઉભી કરી હતી. આ સમયે રાજ્ય દુષ્કાળ, પાવર આઉટેજ અને પ્રમાણમાં નબળી કનેક્ટિવિટી અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરથી પણ અપંગ હતું.

છેલ્લા 20 વર્ષોમાં, તત્કાલિન મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં યોજાયેલી વાઇબ્રન્ટ ગુજરાતની પ્રથમ આવૃત્તિથી, રાજ્યના નસીબમાં જડબાતોડ પરિવર્તન જોવા મળ્યું છે. આ નાટકીય પરિવર્તન ગુજરાતના સામાજિક-આર્થિક સૂચકાંકો, તેના પ્રભાવશાળી ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન અને તેના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની સ્થિતિના લગભગ દરેક પાસાઓમાં સ્પષ્ટ છે.

આજે ગુજરાત સૌથી ઝડપથી વિકસતા રાજ્યોમાંનું એક છે, અને આર્થિક કદની દ્રષ્ટિએ ભારતનું ચોથું સૌથી મોટું રાજ્ય છે, જેમાં વ્યવસાય કરવાની સૌથી વધુ સરળતા છે. રાજ્યનો જીએસડીપી 2001માં આશરે 11 બિલિયન ડોલરથી વધીને 2022માં લગભગ 272 બિલિયન ડોલર થયો હતો, જેમાં 2400 ટકાનો વધારો થયો હતો. માથાદીઠ આવક 3,529 ડોલર છે, જે 2,847 ડોલરની રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં વધુ છે. વધુમાં પેટ્રોલિયમ તેલની નિકાસમાં ગુજરાતનો હિસ્સો 77 ટકા છે, દવા ઉત્પાદન ક્ષમતામાં 33 ટકા છે અને દેશની કુલ નિકાસમાં તે 33 ટકા ફાળો આપે છે. તે 2022-23માં ભારતમાં સીધા વિદેશી રોકાણ (FDI) પ્રવાહમાં 17 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે.

2023માં, ગુજરાતે તે વર્ષ અગાઉના ચાર વર્ષમાં લગભગ રૂપિયા 8 લાખ કરોડ અથવા 96 બિલિયન ડોલરનું રોકાણ આકર્ષ્યું હતું. આ વખતે પણ, સમિટ સુધીની આગેવાની હેઠળ, ગુજરાતે 86 બિલિયન ડોલરનું નોંધપાત્ર રોકાણ પ્રતિબદ્ધતાઓ મેળવી છે. તેની સરખામણી 2003માં વાઇબ્રન્ટ ગુજરાતની પ્રથમ આવૃત્તિ સાથે કરો જ્યારે રૂપિયા 66,000 કરોડના રોકાણની દરખાસ્ત કરવામાં આવી હતી.

આ કરારોમાં 58 કંપનીઓનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં સ્ટીલ ઉત્પાદક આર્સેલર મિત્તલ સાથેના સંયુક્ત સાહસ, ઊર્જા, તેલ અને ગેસ અને રસાયણો જેવા મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં ફેલાયેલો છે. સમિટે અત્યંત અસરકારક પાત્ર પણ પ્રાપ્ત કર્યું છે કારણ કે 2017 અને 2019 ની બે આવૃત્તિઓમાં કુલ રૂપિયા 20 લાખ કરોડની પ્રતિબદ્ધતા સાથે, સરકારી અધિકારીઓ દ્વારા નોંધાયેલા સરેરાશ અમલ દર 75 ટકા હતો, જે પ્રણાલીગત વિના શક્ય ન હોત.

શા માટે વાઈબ્રન્ટ ગુજરાત સફળ છે? - વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત સમિટ અને વ્યવસાયોની સુવિધા માટે પ્રણાલીગત સુધારાઓ સાથે, ગુજરાત સરકારે ભારતની સૌથી મોટી વૃદ્ધિ એન્જીનમાંથી એક બનવાની શરૂઆત કરી. વર્ષ 2000ના દાયકામાં તે સમયની નરેન્દ્ર મોદી સરકારને સમજાયું કે ઉદ્યોગોને આકર્ષવા માટે, ગુજરાતને તેની વીજળી અને પાણીની સમસ્યાઓથી શરૂ કરીને મોટા પાયાની જરૂર છે.

2001માં તેના પાવર સેક્ટરની સ્થિતિ ગંભીર હતી. રાજ્યમાં લાંબા સમય સુધી વીજ આઉટેજને કારણે પાવરની ખોટ આવી. ગુજરાત રાજ્ય વિદ્યુત બોર્ડને રૂપિયા 2,200 કરોડથી વધુની ખોટનો સામનો કરીને ભારે આર્થિક સંકડામણનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. તે નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન, GSEBએ આશરે રૂપિયા 1,227 કરોડ જેટલો વ્યાજ ખર્ચ કર્યો હતો. સરકારે ઉપયોગમાં લેવાતી ટેક્નોલોજીના સુધારણા સાથે, પાવર આઉટેજને સંબોધિત કર્યું, જેણે ટ્રાન્સમિશન લોસમાં ઘટાડો કર્યો હતો. પાંચ વર્ષમાં ગુજરાત પાવર સરપ્લસ રાજ્યમાં ફેરવાઈ ગયું હતું અને ત્યારથી તેણે પાછું વળીને જોયું નથી. 25 ગીગાવોટની સરેરાશ માંગની સામે ગુજરાત લગભગ 45 ગીગાવોટ વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા સાથે વિપુલ પ્રમાણમાં પાવર ધરાવે છે.

આ દરમિયાન ગુજરાતના દુષ્કાળગ્રસ્ત ભાગો હાઇડ્રેટેડ જમીનમાં પરિવર્તિત થયા, ઔદ્યોગિક અને કૃષિ ઉત્પાદનમાં વધારો થયો. આ પાણીની અછતને નર્મદા મુખ્ય કેનાલ, સુજલામ સુફલામ યોજના, સૌની યોજના અને રાજ્યની લંબાઈ અને પહોળાઈને આવરી લેતા સરદાર સરોવર ડેમ જેવી વિશાળ કેનાલ અને ડેમ પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા સંબોધવામાં આવી હતી.

સરકારે વિલંબને સંબોધિત કરવા સાથે આગળ વધ્યો જેની સાથે વ્યવસાયો સંઘર્ષ કરી રહ્યા હતા. જમીન સંપાદન અને છ મહિનાથી એક વર્ષ સુધીના કુખ્યાત ક્લિયરન્સ વિલંબને ક્રાંતિકારી રીતે દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. સિંગલ વિન્ડો ક્લિયરન્સ સિસ્ટમમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં વ્યવસાયો માટે અરજી કરવા માટે એક કેન્દ્રિય ઑનલાઇન પોર્ટલ છે, અને વિવિધ સંબંધિત વિભાગોને ટૂંકા સમયમર્યાદામાં આ અરજીઓ પર પ્રક્રિયા કરવા માટે સંકેત આપવામાં આવશે. સરકારે એ પણ સુનિશ્ચિત કર્યું કે, વ્યવસાયોને તેમના પાયા સ્થાપિત કરવાના તેમના પ્રયત્નોમાં મદદ કરવામાં આવે.

વધુમાં સરકારે એક લેન્ડ બેંકની રચના કરી છે, જેમાં આવશ્યકપણે ઉદ્યોગોને તરત જ ઓફર કરવા માટે અગાઉથી સંપાદિત કરવામાં આવેલી જમીનની એસ્ટેટનો સમાવેશ થાય છે, જે દુકાનની સ્થાપનામાં લાંબા સમય સુધી જમીન સંપાદન સંબંધિત વિલંબને દૂર કરે છે. આનાથી સ્પર્ધાત્મક બિઝનેસ-ફ્રેન્ડલી ડેસ્ટિનેશન તરીકે ગુજરાતની સ્થિતિ ક્રાંતિ થઈ છે.

આ સફળ અભિગમનું એક નોંધપાત્ર ઉદાહરણ ટાટા નેનો ફેક્ટરી દ્વારા આપવામાં આવ્યું છે. પશ્ચિમ બંગાળમાંથી સ્થળાંતર કરવાની પ્રક્રિયામાં અને વિવિધ વિકલ્પોનું વજન કરીને, ફેક્ટરીએ આખરે ગુજરાતને પસંદ કર્યું છે. સરકારી સમર્થનની ઝડપી ગતિવિધિ અને થોડા દિવસોમાં જમીનના કાર્યક્ષમ ટ્રાન્સફરે સોદાને સીલ કરવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી.

ગુજરાત 2,700-કિલોમીટર ગેસ ગ્રીડ સાથે એનર્જી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં અગ્રેસર છે. લોજિસ્ટિક્સ મોરચે, તે વ્યાપક રોડ નેટવર્ક અને 49 બંદરો ધરાવે છે, જેમાં ભારતના 40 ટકા કાર્ગોનું સંચાલન કરે છે. તેની પાસે 5,220+ કિલોમીટરનું વિસ્તૃત રેલવે નેટવર્ક અને 4 આંતરરાષ્ટ્રીય સહિત 19 એરપોર્ટ પણ છે. આગામી પ્રોજેક્ટ્સમાં મુંબઈ-અમદાવાદ હાઈ-સ્પીડ રેલ, પ્રસિદ્ધ બુલેટ ટ્રેન પ્રોજેક્ટ અને ધોલેરામાં ભારતનું સૌથી મોટું એરપોર્ટનો સમાવેશ થાય છે - એક મેગા પ્રોજેક્ટ જે કામમાં છે.

મેગાપ્રોજેક્ટ્સનું આકર્ષણ - ધોલેરા એસઆઈઆર મેગા પ્રોજેક્ટ એ ગુજરાત સરકારનો બીજો મોટો ઉપક્રમ છે. આ સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ રિજન અમદાવાદમાં ગ્રીનફિલ્ડ ઔદ્યોગિક આયોજિત શહેર છે, જેમાં એરપોર્ટ અને પોર્ટ કનેક્ટિવિટી સાથે દોષરહિત મેટ્રો અને રોડ એક્સેસ છે અને તે ઝડપથી આકાર લઈ રહ્યો છે.

તેના અસાધારણ ઉદયને કારણે, રાજ્યને કેટલાક સૌથી મોટા મેગા પ્રોજેક્ટ મળ્યા છે, જે રોકાણકારોને વધુ આકર્ષી રહ્યા છે. સૌથી નોંધપાત્ર મેગા પ્રોજેક્ટ ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક-સિટી (ગિફ્ટ) છે, જેની કલ્પના વડાપ્રધાન મોદી દ્વારા કરવામાં આવી છે. આ સ્માર્ટ સિટી, ભારતની અગ્રણી નાણાકીય રાજધાની બનવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે, તે ઝડપથી 1,065 એકરથી લગભગ 3,365 એકરમાં વિસ્તરી રહ્યું છે. વૈશ્વિક રોકાણકારોને આકર્ષવા માટે GIFT ને તાજેતરમાં રાજ્યના દારૂના પ્રતિબંધમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી હતી. બીજી નોંધપાત્ર પહેલ એ સુરતમાં ડ્રીમ સિટી છે, જે ભારતીય હીરા ઉદ્યોગ પર કેન્દ્રિત છે, જે વિશ્વની સૌથી મોટી ઓફિસ બિલ્ડિંગ, સુરત ડાયમંડ બોર્સ ધરાવે છે.

ગુજરાત ખાવડા રિન્યુએબલ એનર્જી પાર્ક પણ હાથ ધરે છે, જે એક વિશાળ હાઇબ્રિડ રિન્યુએબલ એનર્જી પ્રોજેક્ટ છે જેની અંદાજિત કિંમત 2.26 બિલિયન ડોલર છે. ત્રણ વર્ષમાં, આ પ્રોજેક્ટનો ઉદ્દેશ્ય 30 ગીગાવોટની નોંધપાત્ર વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા સાથે, સિંગાપોરના લગભગ કદના વિસ્તારને આવરી લેતો વિશ્વનો સૌથી મોટો ઓપરેશનલ રિન્યુએબલ એનર્જી પાર્ક બનવાનો છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ સમિટમાં રોકાણકારો માટે મુખ્ય આકર્ષણ બની રહેશે.

વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત એક અસાધારણ વારસો ધરાવે છે અને રાજ્યની અર્થવ્યવસ્થાને સમૃદ્ધિની દીવાદાંડી બનતા આર્થિક પરિવર્તનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. તે દેશના કેટલાક સૌથી મોટા મેગા-પ્રોજેક્ટ્સનું ઘર છે, જે અન્ય તમામ ભારતીય રાજ્યોમાં સૌથી વધુ વ્યવસાય-મૈત્રીપૂર્ણ વાતાવરણ પ્રદાન કરે છે. આ સફળતાના આધારે, વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત ગ્લોબલ સમિટ 2024માં, વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી માત્ર ગુજરાતને જ નહીં, પણ ભારતને વૈશ્વિક રોકાણકારોને એક અનિવાર્ય રોકાણ સ્થળ તરીકે વેચવા મુશ્કેલ બનશે.

English summary

Opinion: How did Vibrant Gujarat transform the state's economy?