Manmohan Singh Economic Reform: 1991માં આર્થિક સંકટમાં ડુબ્યું હતું ભારત, મનમોહન સિંહે આ રીતે ઉગાર્યું

Manmohan Singh Economic Reform: ભારતના પૂર્વ વડાપ્રધાન મનમોહન સિંહનું 26 ડિસેમ્બરના રોજ નિધન થયું હતું. જે કારણે સમગ્ર દેશમાં શોકનું મોજુ ફરી વળ્યું છે. મનમોહન સિંહનું યોગદાન ભારતની અર્થવ્યવસ્થામાં ઘણુ મહત્વપૂર્ણ રહ્યું છે.

મનમોહન સિંહે ભારતની અર્થવ્યવસ્થાના દરવાજા વિશ્વ માટે ખોલ્યા હતા. મનમોહન સિંહને ભારતની વર્તમાન અર્થવ્યવસ્થાના આર્કિટેક્ટ માનવામાં આવે છે, અને જેમણે દેશને તેના સૌથી કાળા નાણાકીય કટોકટી દરમિયાન બચાવ્યો હતો, તેમનું 91 વર્ષની વયે અવસાન થયું છે.

1991માં મનમોહન સિંહના ઐતિહાસિક સુધારાએ માત્ર ભારતને નાદારીમાંથી બચાવ્યું હતું, પરંતુ વિશ્વને ઉભરતી વૈશ્વિક શક્તિ તરીકે ભારતની તાકાતનો પરિચય કરાવ્યો હતો.

કેટલી ખતરનાક હતી 1991ની આર્થિક કટોકટી? - આ એક એવી કટોકટી હતી જે અગાઉ ક્યારેય બની ન હતી. 1991ના મધ્ય સુધીમાં, ભારતનો વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર ખતરનાક રીતે નીચો હતો.

ફુગાવો બે આંકડામાં હતો અને મોટી રાજકોષીય ખાધે દેશને પાંગળો બનાવી દીધો હતો. મનમોહન સિંહ તે સમયે નાણામંત્રી હતા, તેમણે સાર્વભૌમ ડિફોલ્ટને ટાળવાના પડકારરૂપ કાર્યનો સામનો કર્યો હતો.

વડાપ્રધાન પી. વી. નરસિમ્હા રાવના સમર્થન સાથે, મનમોહન સિંઘે બોલ્ડ પગલાં રજૂ કર્યા જેણે દાયકાઓની સાંકડી આર્થિક નીતિઓનો અંત લાવ્યો અને ભારતને ઉદારીકરણના માર્ગ પર મૂક્યું હતું.

ક્ષણની તાકીદે અભૂતપૂર્વ પગલાંની માંગ કરી હતી. જુલાઈ 1991માં ભારત સરકારે રૂપિયાનું બે વાર અવમૂલ્યન કર્યું હતું, જેનાથી ભારતીય નિકાસ ખૂબ જ સ્પર્ધાત્મક બની અને દેશમાં ખૂબ જ જરૂરી વિદેશી ચલણ લાવી હતી.

આવા સમયે, ભારતીય રિઝર્વ બેંકે આંતરરાષ્ટ્રીય બેંકોને 47 ટન સોનું આપવાનું વચન આપ્યું હતું, અને વિદેશી અનામતને વેગ આપવા માટે ખૂબ જ જરૂરી 600 મિલિયન ડોલર એકત્ર કર્યા હતા.

ઈન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ (IMF) તરફથી કુલ 2 બિલિયન ડોલરની ઈમરજન્સી લોન, ભારતને વધુ જરૂરી રાહત પૂરી પાડી હતી, પરંતુ આ કામચલાઉ પગલાં માત્ર શરૂઆત હતા.

24 જુલાઈ 1991ના રોજ, મનમોહન સિંઘે તેમનું પ્રથમ બજેટ રજૂ કર્યું, જેમાં તેમણે કટોકટી વ્યવસ્થાપનથી આગળ વધીને ભારતના આર્થિક ભવિષ્યને પુનઃ વ્યાખ્યાયિત કરવા માટેનું વિઝન રજૂ કર્યું હતું.

બજેટે લાયસન્સ રાજને નાબૂદ કરી દીધું, જે અમલદારશાહી નિયંત્રણોનું એક જાળું છે જેણે દાયકાઓથી ઔદ્યોગિક વિકાસને રોકી રાખ્યો હતો.

તે બજેટમાં, વિદેશી મૂડીરોકાણ પરના નિયંત્રણો ઘટાડવામાં આવ્યા હતા અને 51 ટકા સુધીના ઇક્વિટી હિસ્સા માટે સ્વચાલિત મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, અને 18 નિર્ણાયક ક્ષેત્રો સિવાય તમામ ક્ષેત્રો માટે ઔદ્યોગિક લાઇસન્સ નાબૂદ કરવામાં આવ્યું હતું.

જોકે, તે આર્થિક સુધારા ખર્ચે આવ્યા હતા. કોર્પોરેટ ટેક્સમાં વધારો કરવામાં આવ્યો, રાંધણગેસ અને ખાંડ જેવી આવશ્યક ચીજવસ્તુઓ પરની સબસિડી ઘટાડવામાં આવી અને પેટ્રોલના ભાવમાં વધારો કરવામાં આવ્યો.

મનમોહન સિંહની પુત્રી દમન સિંહ દ્વારા લખાયેલ જીવનચરિત્ર 'સ્ટ્રીક્ટલી પર્સનલ: મનમોહન અને ગુરશરણ'માં તે ક્ષણને યાદ કરતાં તેમણે કહ્યું, તેમણે [નરસિમ્હારાવ] મને મજાકમાં પણ કહ્યું હતું કે, જો વસ્તુઓ સારી રીતે ચાલશે, તો અમે દરેક જણ તેનો શ્રેય લઈશું, અને જો વસ્તુઓ સારી રીતે કામ કરશે નહીં, તો મને બરતરફ કરવામાં આવશે.

નરસિમ્હા રાવ અને મનમોહન સિંહની સરકારોએ સુધારાની ગતિને જીવંત રાખી હતી. નવી વેપાર નીતિએ આયાત-નિકાસ નિયમોને હળવા કર્યા અને રાજા ચેલૈયા અને એમ. નરસિમ્હામ જેવા અર્થશાસ્ત્રીઓની આગેવાની હેઠળની સમિતિઓએ ભારતની નાણાકીય અને કરવેરા પ્રણાલીમાં માળખાકીય ફેરફારો રજૂ કર્યા હતા.

આ સુધારાઓએ વિદેશી મૂડીરોકાણને આકર્ષિત કર્યું, ઉદ્યોગોને આધુનિક બનાવ્યા અને દાયકાઓની વૃદ્ધિનો પાયો નાખ્યો હતો.

બે વર્ષની અંદર, ભારતની વિદેશી અનામત 1 બિલિયન ડોલરથી વધીને 10 બિલિયન ડોલરથી વધુ થઈ, દેશને આર્થિક પતનથી બચાવ્યો અને તેને વૈશ્વિક આર્થિક ખેલાડી બનવાના માર્ગ પર મૂક્યો હતો.

મનમોહન સિંહનો વારસો માત્ર તેમની પરિવર્તનકારી નીતિઓમાં જ નથી, પરંતુ ભારત મહાનતા હાંસલ કરી શકે તેવી તેમની ખાતરીમાં પણ છે. તેમના શાંત પરંતુ મજબૂત સંકલ્પ અને પરિવર્તનશીલ વિચારોએ ભારતને એક નવું સ્વરૂપ આપ્યું હતું.

English summary

India plunged into economic crisis in 1991, Know Manmohan Singh Economic Reform