ISROએ કર્યો કમાલ: અંતરીક્ષમાં પોતાના ઉપગ્રહોની ખુદ રક્ષા કરશે ભારત, જાણો કેમ ચોંકી ગયુ ચીન?

ભારતીય અવકાશ એજન્સી ઈસરોએ ભારતીયોને ગર્વ કરવાના સેંકડો કારણો આપ્યા છે અને ઈસરોના કારણે ફરી એકવાર દરેક ભારતીયનું માથું ગર્વથી ઉંચુ થઈ ગયું છે. આખી દુનિયા જાણે છે કે આગામી વિશ્વ યુદ્ધ અવકાશમાં થવાનું છે અને ચીન અને અમેરિકા જેવા દેશો અવકાશમાં સતત પોતાની શક્તિ વધારી રહ્યા છે. તે જ સમયે, અવકાશમાં આપણા ઉપગ્રહોની સુરક્ષા કરવી એ પણ એક મોટો પડકાર છે અને જો દુશ્મન દેશ યુદ્ધ દરમિયાન સેટેલાઇટને નષ્ટ કરે છે, તો સમગ્ર દેશ પળવારમાં તેના ઘૂંટણિયે આવી શકે છે. તેથી, ઈસરોએ હવે અવકાશમાં જ પોતાના ઉપગ્રહોને સુરક્ષિત રાખવા માટે એક સાધન તૈયાર કર્યું છે, જે ચીન માટે મોટો ફટકો છે.

ઇસરોએ કર્યો કમાલ

ઈસરોએ ઈતિહાસ રચતી વખતે એક એવું કેન્દ્ર બનાવ્યું છે, જેના દ્વારા ભારત પોતે જ અવકાશમાં પોતાની સંપત્તિનું રક્ષણ કરી શકશે અને હવે ભારતને અમેરિકા પર નિર્ભર રહેવાની જરૂર નહીં પડે. ISRO એ તેના ઉપગ્રહોને અવકાશમાં સુરક્ષિત રાખવા માટે 'ISRO સિસ્ટમ ફોર સેફ એન્ડ સસ્ટેનેબલ સ્પેસ ઓપરેશન્સ મેનેજમેન્ટ' માટે એક કેન્દ્ર બનાવ્યું છે, જેનું ટૂંકું સ્વરૂપ IS4OM છે. ઈસરોએ તેનું નિર્માણ કરીને ભારત સરકારને સોંપ્યું છે. ઈસરોએ આ કેન્દ્રને તેની 'આઈ બિલ્ડિંગ'માં રાખ્યું છે. વાસ્તવમાં, અવકાશમાં બે પ્રકારના જોખમો છે. પહેલો છે અવકાશમાં પથરાયેલા લાખો નાના-મોટા કાટમાળનો ખતરો, જેને અવકાશમાં ઉપગ્રહો સાથે અથડાઈ જવાનો ડર છે અને બીજો દુશ્મન દેશનો ખતરો છે, જે ઉપગ્રહને બહાર લઈ જવા માટે મિસાઈલ વડે નાશ કરી શકે છે. તેથી, અવકાશમાં આપણા ઉપગ્રહોનું દરેક ક્ષણે નિરીક્ષણ કરવું સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે અને ISROની આ સિદ્ધિ ગર્વને પાત્ર છે.

અંતરિક્ષમાં ઘણા પ્રકારના ખતરા

ઘણા દેશો અવકાશમાં તેમના ઉપગ્રહો લોન્ચ કરતા રહે છે. ખાસ કરીને ચીન અને અમેરિકાના સેંકડો ઉપગ્રહો અવકાશમાં હાજર છે અને જે ઉપગ્રહોને અવકાશમાં નુકસાન થાય છે તે પણ અવકાશમાં હાજર રહે છે અને અન્ય ઉપગ્રહો માટે ખતરો બની જાય છે. આને અવકાશી ભંગાર કહેવામાં આવે છે. જ્યારે આ કાટમાળ એકબીજા સાથે અથડાય છે ત્યારે ઘણી વખત તે પૃથ્વી પર પણ પડે છે અને પૃથ્વી પર ખતરો વધવાની સાથે અવકાશમાં પ્રદૂષણ પણ ખૂબ વધી જાય છે. એક રિપોર્ટ અનુસાર, વર્તમાનમાં વિવિધ દેશો દ્વારા લગભગ 3 હજાર ઉપગ્રહો અવકાશમાં મોકલવામાં આવ્યા છે, જે સતત પૃથ્વીની આસપાસ ફરે છે, જેમાંથી ભારતના 53 ઉપગ્રહો પૃથ્વીની આસપાસ ફરતા રહે છે. આ ઉપગ્રહો ઉપરાંત, એક અહેવાલ મુજબ, અવકાશમાં મોકલવામાં આવેલા 27 હજારથી વધુ ક્ષતિગ્રસ્ત ઉપગ્રહો, રોકેટ, અન્ય ઉપકરણો પણ તેજ ગતિએ ફરતા રહે છે, જેના કારણે સક્રિય ઉપગ્રહોને નુકસાન થવાની સંભાવના છે, તેથી સ્પેસ ઇન્ડિયા તેના સક્રિય ઉપગ્રહોને હંમેશા સુરક્ષિત રાખવાની જરૂર છે અને હવે ભારતે પોતે આ ક્ષમતા હાંસલ કરી લીધી છે.

IS4OM ની વિશેષતાઓ શું છે?

ISRO એ સમયસર અવકાશમાં ઉપગ્રહો તરફ આગળ વધી રહેલા આ જોખમોને દૂર કરવા માટે IS4OM ની રચના કરી છે, જે દરેક ક્ષણ પર નજર રાખશે કે આપણા ઉપગ્રહો તરફ કોઈ અવકાશનો કાટમાળ તો નથી ને. ISROના અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે, "આ અવકાશના કાટમાળને ઓળખવા અને તેનું નિરીક્ષણ કરવા માટે સ્પેસ સિચ્યુએશનલ અવેરનેસ (SSA) પ્રોગ્રામનો એક ભાગ છે." IS4OM કેન્દ્રમાં મલ્ટી ઓબ્જેક્ટ ટ્રેકિંગ રડાર સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે, જે એક જ સમયે અનેક વસ્તુઓ પર નજર રાખી શકે છે, જે ઉપગ્રહો તરફ આગળ વધી રહી છે. આ સિવાય એક અલગ રડાર ઓબ્ઝર્વેશન નેટવર્ક લગાવવામાં આવ્યું છે, જે ઉપગ્રહો પર નજર રાખશે. આ ઉપરાંત કેન્દ્રમાં એક ઓપ્ટિકલ ઓબ્ઝર્વેશન નેટવર્ક પણ છે, જે અવકાશમાં ઉપગ્રહો તરફ આગળ વધતા પત્થરો અને એસ્ટરોઇડ્સ અથવા ધૂમકેતુઓ વિશે માહિતી લેશે અને તેમને કેવી રીતે ટાળવા અથવા દૂર કરવા તે જણાવશે. આ સેન્ટરની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે આના દ્વારા સેટેલાઇટ તરફ આગળ વધી રહેલા ખતરાને પહેલા ટ્રેક કરવામાં આવશે, પછી તેની તપાસ કરવામાં આવશે અને પછી તે ખતરાને દૂર કરવામાં આવશે અને આ રીતે સેટેલાઇટને સુરક્ષિત કરવામાં આવશે.

અવકાશમાં આત્મનિર્ભર બનવા તરફ દેશ

આવનારા સમયમાં અંતરિક્ષમાં સર્વોપરિતા માટેની લડાઈ વધુ તેજ બનશે અને ચીન અને અમેરિકા જેવા દેશોએ એવી મિસાઈલ બનાવી છે, જે અંતરિક્ષમાં રહેલા અન્ય કોઈપણ દેશના ઉપગ્રહોને નષ્ટ કરી શકે છે. આ ઉપરાંત, સંરક્ષણ તકનીક, મિસાઈલ તકનીક, ગોપનીય માહિતી અને અવકાશ દ્વારા નેવિગેશનની ક્ષમતા પણ વિકસિત કરવામાં આવી છે, તેથી અવકાશમાં આપણી સંપત્તિનું રક્ષણ કરવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે અને ડિસેમ્બર 2020 માં ISRO એ SSA પ્રવૃત્તિઓ માટે સમર્પિત નિયંત્રણ કેન્દ્રની સ્થાપના કરી. મિશન ભારતની અવકાશ સંપત્તિનું નિરીક્ષણ, ટ્રેક અને રક્ષણ કરવાનું હતું. ISRO SSA કંટ્રોલ સેન્ટર, જેને 'NETRA' (નેટવર્ક ફોર સ્પેસ ઑબ્જેક્ટ ટ્રેકિંગ અને એનાલિસિસ) કહેવામાં આવે છે, તે ભારતની અંદર વિકસિત પ્રથમ અવકાશ સુરક્ષા ક્ષમતા હતી. અને હવે ઈસરોએ તેની બીજી મોટી ક્ષમતા હાંસલ કરી છે.

2022માં ઈસરોની મોટી યોજનાઓ

ગત વર્ષ એટલે કે 2021 ભારતીય સ્પેસ પ્રોગ્રામ માટે સારું હતું, પરંતુ આ ભારત આવા ઘણા સ્પેસ મિશન ચલાવી રહ્યું છે, જેના કારણે અવકાશની દુનિયામાં ભારતની શક્તિ ન માત્ર વધુ વધી રહી છે, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ ભારતના નિયંત્રણમાં છે. સ્પેસ એજન્સી. આગળ પણ ઝૂકી રહી છે. આ ઉપરાંત, ભારત સરકાર તરફથી કહેવામાં આવ્યું છે કે, આગામી કેટલાક વર્ષોમાં, ભારતીય સ્પેસ એજન્સી શુક્ર મિશન, સૌર મિશન અને સ્પેસ સ્ટેશન બનાવવા માટે એક મિશન શરૂ કરવા જઈ રહી છે. ભારત સરકાર દ્વારા સંસદમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે, વર્ષ 2022માં ISRO ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સ્પેસ પ્રોગ્રામ શુક્ર મિશન શરૂ કરશે. જોકે કોવિડ રોગચાળાને કારણે ભારતના અવકાશ કાર્યક્રમમાં થોડો વિલંબ થયો છે, પરંતુ આ વર્ષે ભારત ઘણા વધુ મિશન હાથ ધરવા જઈ રહ્યું છે.

વૈશ્વિક એજન્સી બનવાના માર્ગે છે ISRO

વિશ્વની અન્ય અવકાશ એજન્સીઓની સાથે, ઇસરો માટે અવકાશ ક્ષેત્રમાં વિસ્તરણ કરવા માટે નવી નીતિઓ ઘડવામાં આવી છે અને અમેરિકાની તર્જ પર ભારતીય અવકાશ ઉદ્યોગમાં ખાનગી ક્ષેત્રને સામેલ કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. આ સાથે ઈસરોમાં એફડીઆઈને પણ મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જેથી ઈસરોની સામે અત્યાર સુધીના આર્થિક પડકારોને દૂર કરી શકાય. તેથી, આ વર્ષે ભારત સરકાર એફડીઆઈને લગતા તમામ નિયમોને પૂર્ણ કરશે તેવી અપેક્ષા છે. ન્યૂઝ એજન્સી IANS અનુસાર, વૈશ્વિક અવકાશ બજાર લગભગ $360 બિલિયનનું છે અને વર્ષ 2040 સુધીમાં અવકાશ બજાર એક ટ્રિલિયન ડૉલર થવાની ધારણા છે, આમ ભારતીય અવકાશ એજન્સી માટે જવાબદારીઓ અને જવાબદારીઓ વધી જશે.

અવકાશ ઉદ્યોગમાં ભારતનો હિસ્સો કેટલો છે?

વૈશ્વિક અવકાશ બજારમાં ભારતનો હિસ્સો માત્ર 2 ટકા છે, તેથી વૈશ્વિક અવકાશ ઉદ્યોગ માટે ભારત ચોક્કસપણે એક નવો ખેલાડી છે, પરંતુ ભારતીય અવકાશ એજન્સી દ્વારા ટેકનોલોજીના વિસ્તરણે તેને વિશ્વની અગ્રણી અવકાશ એજન્સીઓમાંની એક બનાવી છે. ગયા વર્ષે સંસદમાં માહિતી આપતા, ભારત સરકારના અવકાશ વિભાગના રાજ્યકક્ષાના મંત્રી જીતેન્દ્ર સિંહે કહ્યું હતું કે, "આવતા વર્ષે એટલે કે 2022માં, ગગનયાન મિશન પહેલા, ISRO બે માનવરહિત મિશન પૂર્ણ કરવા જઈ રહ્યું છે અને સરકાર ભારતની પણ આ જ યોજના છે."' તેથી, ભારતનું ગૌરવ બની ગયેલું ISRO સતત નવા મિશન ચલાવી રહ્યું છે, જેના કારણે સમગ્ર વિશ્વમાં ભારતનું ગૌરવ વધી રહ્યું છે.

English summary

ISRO did amazing: India will defend its own satellites in space