Earthquake Richter Scale: શું હોય છે રિક્ટર સ્કેલ? કેવી રીતે માપવામાં આવે છે ભૂકંપની તીવ્રતા?

મંગળવાર 7 જાન્યુઆરી, 2025 ના રોજ સવારે નેપાળમાં 7.1 ની તીવ્રતાનો શક્તિશાળી ભૂકંપ આવ્યો. દિલ્હી-એનસીઆર, ઉત્તર ભારત અને બિહાર સહિત અનેક વિસ્તારોમાં તેના આંચકા અનુભવાયા હતા. ભૂકંપનું કેન્દ્ર નેપાળ-તિબેટ સરહદ નજીક લોબુચેથી 93 કિમી ઉત્તર-પૂર્વમાં હતું. રાહતની વાત એ છે કે હજુ સુધી કોઈ મોટું નુકસાન થયું નથી.

નવા વર્ષમાં આ ત્રીજી વખત છે જ્યારે નેપાળ ભૂકંપનું કેન્દ્ર બન્યું છે. 2 અને 3 જાન્યુઆરીએ પણ ત્યાં આંચકા અનુભવાયા હતા. આવી સ્થિતિમાં એ પ્રશ્ન ઊભો થવો સ્વાભાવિક છે કે ભૂકંપની તીવ્રતા કેવી રીતે માપવામાં આવે છે? અને રિક્ટર સ્કેલ શું છે? આવો, સરળ ભાષામાં સમજીએ...

રિક્ટર સ્કેલ શું છે?
રિક્ટર સ્કેલ એ ધરતીકંપની તીવ્રતા માપવા માટેનું પ્રમાણભૂત સ્કેલ છે. તે 1935 માં અમેરિકન વૈજ્ઞાનિક ચાર્લ્સ ફ્રાન્સિસ રિક્ટર અને તેમના સાથી બેનો ગુટેનબર્ગ દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું હતું. આ સ્કેલનો ઉપયોગ ભૂકંપ દરમિયાન ઉત્પન્ન થતી ઊર્જાની ગણતરી કરવા માટે થાય છે.

રિક્ટર સ્કેલ કેવી રીતે કામ કરે છે?

• આ એક લઘુગણક સ્કેલ છે.
• દરેક સ્તરે (દા.ત. 4 થી 5) તીવ્રતા 10 ગણી વધારે છે.
• ઉપરાંત, ઊર્જા 32 ગણી વધારે છે.
• ઉદાહરણ તરીકે, જો એક ધરતીકંપ 5.0 ની તીવ્રતાનો હોય અને બીજો 6.0 ની તીવ્રતાનો હોય, તો બીજો ધરતીકંપ પ્રથમ કરતા 10 ગણા વધુ સ્પંદનો અને 32 ગણી વધુ ઊર્જા છોડે છે.
• 

ભૂકંપની તીવ્રતા કેવી રીતે માપવામાં આવે છે?
વૈજ્ઞાનિકો ધરતીકંપ માપવા માટે સિસ્મોગ્રાફ નામના સાધનનો ઉપયોગ કરે છે. તે પૃથ્વીની હિલચાલ અને સ્પંદનોને રેકોર્ડ કરે છે..

1. સિસ્મોગ્રાફનો ઉપયોગઃ

સિસ્મોગ્રાફ એ એક સંવેદનશીલ સાધન છે, જે ધરતીકંપ દરમિયાન પૃથ્વીના સ્પંદનોને ગ્રાફના રૂપમાં રેકોર્ડ કરે છે. તે બતાવે છે કે ભૂકંપના મોજા કેટલી ઝડપથી અને કેટલી દૂર ફેલાય છે.

સિસ્મિક તરંગોનું વિશ્લેષણ ભૂકંપ દરમિયાન ત્રણ પ્રકારના તરંગો ઉત્પન્ન થાય છે...

• P તરંગો : સૌથી ઝડપી છે અને પ્રથમ રેકોર્ડ કરવામાં આવે છે.
• S તરંગો : ધીમી પરંતુ વધુ નુકસાન કરે છે.
• સપાટીના તરંગો: આ સપાટી પર ફરે છે અને ભારે નુકસાન પહોંચાડે છે.

2. લઘુગણક ગણતરી:

ભૂકંપની તીવ્રતા સિસ્મોગ્રાફ દ્વારા રેકોર્ડ કરાયેલ મહત્તમ વેગ (કંપનવિસ્તાર) ના આધારે રિક્ટર સ્કેલ પર નક્કી કરવામાં આવે છે.

1. 1.0 - 2.9ની તીવ્રતા: આ ખૂબ જ હળવો ધરતીકંપ છે. લોકો તેને અનુભવી શકતા નથી, પરંતુ સિસ્મોગ્રાફ તેને રેકોર્ડ કરી શકે છે.
2. 3.0 - 3.9ની તીવ્રતા: આ હળવો ભૂકંપ છે. કેટલીકવાર લોકો તેને અનુભવી શકે છે, પરંતુ તેનાથી કોઈ નુકસાન થતું નથી.
3. 4.0 - 4.9ની તીવ્રતા: મધ્યમ ધરતીકંપ નાના મકાનોમાં બારીઓનું કંપન અથવા નજીવું નુકસાન થઈ શકે છે.
4. 5.0 - 5.9ની તીવ્રતા: સાધારણ ગંભીર ધરતીકંપ. નબળા માળખાને નુકસાન થઈ શકે છે.
5. 6.0 - 6.9ની તીવ્રતા: મજબૂત ભૂકંપ. સારી રીતે બાંધેલી ઇમારતો પણ પ્રભાવિત થઈ શકે છે. સંવેદનશીલ માળખાને ગંભીર નુકસાન.
6. 7.0 - 7.9ની તીવ્રતા: ખૂબ જ મજબૂત ધરતીકંપ. મોટા વિસ્તારો પર ગંભીર નુકસાન અને મોટી ઇમારતોને ભારે નુકસાન.
7. 8.0 અને તેથી વધુની તીવ્રતા: અત્યંત વિનાશક. સમગ્ર શહેર અને મોટા વિસ્તારને ગંભીર નુકસાન, જાન-માલનું ભારે નુકસાન.

નેપાળમાં ભૂકંપઃ તકેદારી જરૂરી નેપાળ જેવા ભૂકંપ સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં સતર્ક રહેવું ખૂબ જ જરૂરી છે. હિમાલયન સિસ્મિક બેલ્ટમાં સ્થિત હોવાથી આ વિસ્તાર ટેકટોનિક પ્લેટોની હિલચાલનું કેન્દ્ર છે.

ભૂકંપ વખતે શું કરવું?

ઓપન સ્પેસ પર જાઓ: સૌથી સુરક્ષિત વિકલ્પ છે.
મજબૂત ફર્નિચરની નીચે છુપાવો: બારીઓ અને ભારે વસ્તુઓથી દૂર રહો. લિફ્ટનો ઉપયોગ કરશો નહીં.
ઈમરજન્સી કીટ રાખો: હંમેશા ફ્લેશલાઈટ, પાણી અને પ્રાથમિક સારવાર કીટ તૈયાર રાખો.