BBC ડોક્યુમેંટ્રી બેન: નેહરૂ, ઇન્દિરા અને મનમોહન સિંહ પણ લગાવી ચુક્યા છે પ્રતિબંધ

ખોટી હકીકતો પર આપવામાં આવેલી માહિતી પર પ્રતિબંધ મૂકવાની વાત નવી નથી. જવાહરલાલ નેહરુ અને ઈન્દિરા ગાંધીના યુગમાં પુસ્તકો પર ઘણી વખત પ્રતિબંધ મુકવામાં આવ્યો છે.

બ્રિટિશ બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશન (બીબીસી) દ્વારા 2002ના ગુજરાત રમખાણો પર એક દસ્તાવેજી શ્રેણી બહાર પાડવામાં આવી હતી. જેનું નામ છે 'ઇન્ડિયાઃ ધ મોદી ક્વેશ્ચન'. હવે આ શ્રેણી પર ભારત સરકાર દ્વારા પ્રતિબંધ મુકવામાં આવ્યો છે. રિપોર્ટ અનુસાર, સૂચના અને પ્રસારણ મંત્રાલયે યુટ્યુબ અને ટ્વિટરને તેના સંબંધિત વીડિયોને બ્લોક કરવા માટે સૂચનાઓ પણ જારી કરી છે. જેના કારણે દેશમાં જ નહીં વિદેશમાં પણ ભારે હોબાળો મચી ગયો છે.

વાસ્તવમાં, દેશમાં કોઈ ફિલ્મ કે પુસ્તક પર પ્રતિબંધનો આ પહેલો કિસ્સો નથી. આ પહેલા પણ સ્વતંત્ર ભારતની અગાઉની સરકારો દ્વારા અલગ-અલગ મુદ્દાઓને લઈને ઘણી વખત નિયંત્રણો લાદવામાં આવ્યા છે. આમાં મુખ્યત્વે સરકાર, સમાજ અથવા વ્યક્તિ વિરુદ્ધ ભ્રામક માહિતી અથવા નફરત ફેલાવતા સાહિત્યનો સમાવેશ થાય છે. આવી સામગ્રી (પુસ્તકો અને પેમ્ફલેટ) પર પ્રતિબંધ મુકવામાં આવ્યો છે. તે જ સમયે, બીબીસી ડોક્યુમેન્ટરી પર આ આદેશ IT નિયમો 2021ની ઇમરજન્સી પાવર્સ હેઠળ આપવામાં આવ્યો છે. આ ડોક્યુમેન્ટરી 2002ના ગુજરાત રમખાણો પર આધારિત છે. આ વાયરલ વીડિયોને પીએમ મોદી વિરુદ્ધ પ્રચાર ગણાવ્યો છે.

બીબીસી ડોક્યુમેન્ટ્રી પહેલા પૂર્વ વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીએ તેમના પિતા જવાહરલાલ નેહરુ પર લખેલા પુસ્તક પર પણ પ્રતિબંધ લગાવી દીધો હતો. આ પુસ્તકનું નામ 'નેહરુ-એ પોલિટિકલ બાયોગ્રાફી' હતું. જવાહરલાલ નેહરુ પર લખાયેલા આ પુસ્તકમાં તેમની રાજકીય અક્ષમતા પર સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે.

આ પુસ્તકના લેખક બ્રિટિશ ઈતિહાસકાર માઈકલ એડવર્ડ્સ હતા. તે 1971 અને 1973 માં પ્રકાશિત થયું હતું પરંતુ તત્કાલીન ઇન્દિરા સરકારે 1975 માં ભારતમાં તેના પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. પ્રતિબંધના એકમાત્ર કારણ તરીકે વાસ્તવિક ભૂલોને ટાંકવામાં આવી હતી. જ્યારે આ પુસ્તકના લેખક માઈકલ એડવર્ડે દાવો કર્યો હતો કે તેમણે 25 વર્ષ સુધી મહેનત કર્યા બાદ આ પુસ્તક લખ્યું છે.

એ જ રીતે એ જ લેખક (માઈકલ એડવર્ડ)એ બીજું પુસ્તક લખ્યું જેમાં તેમણે મહાત્મા ગાંધી વિશે લખ્યું હતું. આ પુસ્તકનું નામ હતું 'ધ મિથ ઓફ ધ મહાત્મા'. ડિસેમ્બર 1986માં રાજ્યસભામાં આના પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. જોકે, આવું થઈ શક્યું નહીં. જો જોવામાં આવે તો આ બંને પુસ્તકો પણ એક રીતે બ્રિટિશ પ્રચારનો ભાગ હતા. જેના પર તત્કાલીન સરકારોનું ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું હતું. જોકે એક પર પ્રતિબંધ હતો, બીજા પર પ્રતિબંધ નહોતો.

'નાઈન અવર્સ ટુ રામા' નામનું પુસ્તક, જે વર્ષ 1962માં પ્રોફેસર વોલ્પર્ટ દ્વારા લખવામાં આવ્યું હતું. આ પુસ્તક પર પણ ભારે હોબાળો થયો હતો. આ પુસ્તકમાં બાપુના અંતિમ દિવસોને કાલ્પનિક રીતે લખવામાં આવ્યા છે. એવું કહેવાય છે કે આ પુસ્તક પર પ્રતિબંધ એટલા માટે મૂકવામાં આવ્યો હતો કારણ કે તેમાં મહાત્મા ગાંધી માટે નબળી સુરક્ષા વ્યવસ્થા અંગે લખવામાં આવ્યું છે, જે હકીકતમાં ખોટું છે.

1983માં ધ પ્રાઇસ ઓફ પાવર નામના આ પુસ્તક પર પણ તત્કાલિન સરકારે પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. આ પુસ્તકના લેખક સીમોર હર્ષ હતા. આ પુસ્તકમાં ભારતના પૂર્વ વડાપ્રધાન મોરારજી દેસાઈના અમેરિકન ગુપ્તચર એજન્સી CIA સાથેના સંબંધોનો ખુલાસો કરવામાં આવ્યો હતો. આ સાથે મોરારજી દેસાઈ વિશે વાંધાજનક વાતો લખવામાં આવી હતી. જેમની સામે તેણે કેસ પણ કર્યો હતો.

વર્ષ 2009માં પૂર્વ વિદેશ મંત્રી જસવંત સિંહ દ્વારા લખાયેલ પુસ્તક 'જિન્નાઃ ઈન્ડિયા, પાર્ટીશન, ઈન્ડિપેન્ડન્સ' પર પણ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. આ પુસ્તકમાં ભારત-પાકિસ્તાનના વિભાજન માટે કોંગ્રેસના ટોચના નેતાઓ (નેહરુ-પટેલ)ને વધુ જવાબદાર ગણવામાં આવ્યા છે અને ઝીણાને હકારાત્મક રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. તેથી જ તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો.

English summary

BBC documentary Ban: Nehru, Indira and Manmohan Singh also banned